Letërsi - QOSJA, Rexhep - Panteoni i rralluar

Megjithëse në historinë e letërsisë botërore mund të gjenden emrat e ca shkrimtarëve të shquar, sidomos të shekujve të shkuar, që gjatë jetës së tyre nuk e kanë marrë asnjëherë pendën në dorë që të shkruajnë për letërsinë, gjithsesi është shumë më i madh numri i shkrimtarëve të tjerë të shquar, sidomos të kohës së re, që kanë ndjerë nevojë shpirtërore dhe kanë shkruar shpesh për të dhe dukuritë që e përcjellin atë. Një numër i madh romansierësh, tregimtarësh, dramaturgësh dhe poetësh s´kanë përtuar t´i largohen për një kohë, të gjatë apo të shkurtër, krijimtarisë imagjinative dhe t´ja kushtojnë gjithë kërshërinë dhe interesimet krijimtarisë diskurzive ose, çka ka ngjarë më shpesh, të mirren në të njëjtën kohë si me njërën ashtu edhe me tjetrën. Dhe kur shkrimtarët e shquar kanë vendosur të shkruajnë për letërsinë, atëherë shpesh ka ngjarë që ata të nxisin ide të reja, të shtrojnë mendime origjinale, të ushtrojnë një ndikim vendimtar në zhvillimin e mendimit kritik, teorik dhe estetik dhe të shkruajnë aq bindshëm e bukur për të gjitha ato çështje sa janë bërë të njohur në fushën e dytë të aktivitetit të tyre sa edhe në të parën apo, ndonjëherë, edhe më të njohur dhe më autoritativë. Disa prej këtyre krijuesve, që gjithë jetës ju kanë nënshtruar dhembjes së kënaqshme që sjell krijimtaria, madje, kanë hyrë përgjithmonë në historinë e mendimit kritik, teorik dhe estetik, duke çelur kaptina me rëndësi të veçantë në të. Kështu, për shembëll, mund të pohohet lirisht, se nuk mund të shkruhet asnjë histori e mendimit teorik letrar, e të quhet objektive, në të cilën nuk do të jenë emrat e poetit romak, Horacit, poetit freng Boalo dhe dramaturgut gjerman, Lesing; nuk mund të shkruhet asnjë histori e mendimit estetik, në të cilën nuk do të jenë emrat e poetit të madh gjerman, Fridrih Shiler dhe prozatorit të madh rus, Leon Tolstoj; nuk mund të shkruhet, më në fund, asnjë histori e kritikës dhe të mos jenë në të emrat e poetëve të mëdhenj francezë, Bodler e Yalery dhe poetit të madh anglez, Tomas Stern Eliotit, të cilët, sipas disa studjuesve të tyre, janë më të mëdhenj si kritikë se sa si poetë, për shkak të ideve origjinale, që kanë vënë në qarkullim dhe të hovit, që i kanë dhënë zhvillimit të kritikës përgjithësisht. Një dukuri e këtillë jo vetëm nuk është e çuditshme, por është fare e kuptueshme: krijuesi i vërtetë, me prirje të madhe, me kërshëri të gjithanshme, me kulturë letrare, me dituri të sistemuar kritike, teorike, estetike, filcsofike, me vullnet dhe durim që të mendojë e t´i zhvillojë mendimet e veta logjikshëm, është vetëvetiu i pregatitur të flasë jo vetëm bindshëm, e bukur, po edhe në mënyrë të re dhe origjinale mbi letërsinë të cilën, në saje të përvojës mbi procesin krijues dhe të përvojës jetësore, e kupton më mirë se ndonjëherë shumica e atyre, që ua kushtojnë gjithë jetën persiatjeve mbi artin.

Në kohën tonë kur letërsia nuk është më në qendër të aktiviteteve më të rëndësishme shpirtërore të njeriut bashkëkohës, kur shkenca po absorbon pjesën më të madhe të individëve më të prirur dhe më ambiciozë dhe kur mendimi kritik në përgjithësi është bërë jo vetëm korigjues dhe nxitës i ideve, proceseve dhe dukurive artistike, shkencore, kulturore po edhe një prej elementeve më karakteristike të vetëdijes së njeriut, është fare e kuptueshme pse shumë shkrimtarë apo, të thuhet më shkoqur, pse pjesa më e madhe e shkrimtarëve të shquar dhe të popullarizuar ndjejnë nevojë ta thonë fjalën e tyre si për vetë letërsinë, ashtu edhe për problemet e ndryshme që, doemos, e përcjellin atë. Ky interesim i rritur i shkrimtarëve për letërsinë dhe problemet e tjera që lidhen me të në kohën e sotme, aq dinamike dhe aq të ngarkuar me dilema dhe kundërthënje llojesh të ndryshme, është aq më i çmuar dhe i mirëpritur: ashtu ndikojnë më drejtpërdrejt në proceset letrare dhe kulturore apo e tregojnë interesimin e tyre që të ndikojnë në to dhe në dukuritë e tjera, me të cilat letërsia është në lidhje të ngushtë. E kur shkrimtarët e një letërsie kombëtare nisin të shkruajnë për të dhe çështje të tjera të saj, kjo është shenjë e sigurtë se ajo letërsi po hyn në fazën e pjekurisë dhe se është ngritur niveli intelektual i tyre. Letërsia shqipe, si letërsi e një populli me traditë pak a shumë modeste letrare, sipas të gjitha gjasave, tani po hyn në fazën e pjekurisë së plotë intelektuale të krijuesve të saj. Me botimin e përmbledhjeve të eseve dhe kritikave të Ali Abdihoxhës dhe të Ismail Kadaresë shkrimtarët tanë sikur na paralajmërojnë se gjithnjë e më shpesh dhe më me shumicë do ta thonë mendimin e tyre qoftë për letërsinë tonë, qoftë për probleme të përgjithshme të artit të fjalës.

Gjithmonë kur një shkrimtar shkruan jo vetëm letërsi po edhe për letërsinë mund të shtrohet pyetja: cilat janë arësyet kryesore, që e kanë nxitur ta provojë prirjen e tij edhe në fushën e kritikës që, me të drejtë, konsiderohet si një prej zhanreve më të vështira të letërsisë? Dhe, aq më parë, kur një shkrimtar i shquar, i prirur dhe i popullarizuar, si Ismail Kadare, vendos t´i publikqjë shkrimet e veta në një përmbledhje, atëherë kemi të drejtë të supozojmë se këtë e bën për disa arësye:

— pse dëshiron t´i çelë dyert e kabinetit krijues dhe t´i flasë opinionit për përvojën letrare, të cilën me të drejtë mund ta konsiderojë jo vetëm interesante për kureshtjen e lexuesve, po të rëndësishme për studjuesit e veprës së tij dhe për psikologjinë krijuese në përgjithësi.;

— pse dëshiron të shtrojë çështje letrare të pashtruara fare apo të shtruara nga shkrimtarët dhe kritikët e tjerë, me qëllimin që t´i kontribuojë ashtu shtruarjes dhe zgjidhjes së tyre të drejtë ose të nxisë mendime dhe ide të reja, me qëllim që t´i kontribuojë pasurimit të mendimit kritik;

— pse, tekembramja, është i pakënaqur me kritikën bashkëkohëse, sikundër mund të jenë të pakënaqur me mjekët e tyre shumica e pacientëve, dhe në subkoshiencën e vet ka ambicjen t´ju mbajë atyre një leksion se si duhen shkruar eseu dhe kritika.

Nuk ka dyshim se janë të rrallë shkrimtarët që e shkruajnë kritikën të nxitur vetëm prej njërit nga këto motive; herat më të shpeshta ato gërshetohen dhe pjesa më e madhe e shkrimtarëve ja falin interesimin dhe kohën kritikës për të tri motivet e përmendura. Mund të supozojmë se edhe Ismail Kadare ka vendosur të publikojë përmbledhjen e eseve dhe shënimeve të tij kritike për arcsye se ka menduar të nxisë disa çështje të reja, të zgjidhë pak më ndryshe se ç´janë zgjidhur disa çështje të tjera dhe, kohë pas kohe, edhe të flasë, megjithëse marginalisht, edhe për përvojën e tij krijuese imagjinative. Sa ja ka arritur ai këtij qëllimi?

Në shënimet dhe esetë e përmbledhjes Autobiografia e popullit në vargje — sikundër janë, bie fjala, Duke shfletuar një dosje vjershash të pabotuara dhe, pak a shumë, Ditët e sotme në poezinë e një të riu, në të cilat drejtpërdrejt ose tërthorazi flet për përvojën e tij krijuese, duke analizuar përfytyrimet vizuele dhe strukturën figurative të vargut poetik — Ismail Kadare shkruan si kritik i talentuar, me shije dhe me njohuri. Ai i sheh jo vetëm ato kuptime dhe mundësi të vargut dhe të figurës poetike, që i sheh edhe lexuesi, po edhe ato që, shpesh, nuk mund t´i vërejnë as disa prej kritikëve që me vite e ndjekin letërsinë dhe shkruajnë për të. Përvoja e tij krijuese, e pasur dhe e ushqyer prej një prirjeje më të vërtetë të rrallë në letërsinë e sotme shqipe, e ndihmon ta lëshojë shikimin në thellësitë e vargut poetik dhe të bëjë disa analiza të strukturës së tij figurative, çfarë nuk janë bërë përpara në kritikën tonë, e përmes së cilave nxirren në sipërfaqe domethënjet e vargut. Në të tilla raste shihet se ai gjendet në fushën e mundësive të veta, nëpër të cilën mund të manovrojë fare i lirë dhe fare i sigurtë.

Qëllimi i tij kryesor, ndërkaq, që e ka nxitur t´i hyjë botimit të kësaj përmbledhje, sipas të gjitha gjasave, nuk është analiza e strukturës figurative të vargut të sotëm shqip, prandaj edhe pjesën më të madhe të eseve dhe shënimeve kritike ua ka kushtuar qoftë disa temave të traditës sonë letrare, qoftë disa problemeve të përgjithshme të letërsisë së sotme shqipe e botcrore, natyrisht, duke i lidhur, herat më të shpeshta, me vepra të caktuara. Duket shkoqur, pra, se qëllimi i këtij shkrimtari nuk është të bëjë analiza strukturale — formale, po të formulojë qëndrime dhe pikëpamje të përgjithshme mbi letërsinë të cilat do të vlejnë jo vetcm për të, por për shkrimtarët dhe letërsinë në përgjithësi. Kur dikush, ndërkaq, dëshiron të mirret me një çështje të tillë aq të ndërlikuar, atëherë ai duhet jo vetëm të njohë letërsinë, po dhe të ketë kulturën e nevojshme kritike, teorike, estetike dhe filosofike. Në anën tjetër, kur dikush dëshiron të bëjë vlerësime historike — letrare, domethënë të mirret me tema të historisë së letërsisë, është e domosdoshme të ketë jo vetëm njohuri të caktuara historike, po edhe një metodë të formuar shkencore. Duke mos pasur sistem të formuar kritik, në njërën, kurse kulturë të duhur teorike-estetike, në anën tjetër, Ismail Kadare, prandaj, nxjerr përfundime jo rrallë të gabuara dhe bën vlerësime kuturu pikërisht në ato shkrime të tij kritike, në të cilat mirret me çështje të tradilës sonë letrare dhe me probleme të përgjithshme të letërsisë. Për të njëjtat arësye do t´i ngjasë po ashtu, jo rrallë edhe të bjerë në kontradiktë me vetëveten. Kështu, fjala vjen, duke shkruar për Naim Frashërin në shënimin Arti i Naimit, që është një skicë e dobët eseu, fare e padenjë të botohet në përmbledhje, ai do të pohojë sa vijon: „Ta gjykosh artin e Naimit nga pozita prej esteti „ekzigjent" do të thotë të bësh gjënë më të shëmtuar, të fyesh kujtimin e tij. Naimin e pranojmë ashtu siç është: edhe konçiz, edhe proliks, edhe të zjarrtë e të fuqishëm, edhe monoton e të lodhur". Megjithëse në titullin e shënimit ka premtuar se do të flasë për artin e Naim Frashërit, ai në të vërtetë jo vetëm përsërit ato që janë thënë gabimisht shpesh për Naimin, po ja shkurton kokën historisë letrare si shkencë duke ja mohuar të drejtën që të mirret me veprën letrare si objekt estetik, natyrisht në kontekste historikeshoqërore e kulturore. Ai flet për patriotizmin, idetë dhe humanizmin e Naim Frashërit, po harron se patriotizmi, idetë dhe humanizmi i Naim Frashërit, në qoftë se flasim për veprën, ekzistojnë vetëm në të, brenda saj, janë pjesë përbërëse e vlerës së saj artistike, e kushtëzojnë dhe janë të kushtëzuara prej saj. Rëndësia humaniste, sipas tij, ideologjike, e një vepre letrare është vetëvetiu vlerë e saj artistike, kurse shkencërisht drejt do të mund të thuhej se vlera artistike, respektivisht dobësia artistike e forcon, respektivisht e dobëson rëndësinë humaniste të asaj vepre. Rëndësia humaniste e një vepre, duhet të pohohej, nuk ekziston jashtë vlerës së saj artistike, kurse një shkrimtar mund të jetë humanist i shquar në jetën private e mos të jetë në veprën letrare, apo anasjelltazi.

Në shkrimet e tij mbi shkrimtarët e traditës sonë Ismail Kadare nuk ka treguar shkathtësinë e duhur dhe kompetencën që e kërkon trajtimi i çështjeve historike-letrare. Ai fare lirisht pohon ndikime që s´ekzistojnë, mohon ndikime qc ekzistojnë, i fut shkrimtarët në kontekste, në të cilat ata nuk janë gjetur asnjëherë në jetën e tyre krijuese, apo ven paralele, që s´mund të vihen. Duke folur për novatorizmin stilistik të De Radës në eseun Duke lexuar De Radën, i cili, sikundër na është të gjithëve e njohur mirëfilli, është formuar jashtë qendrave letrare dhe kulturore të truallit shqiptar dhe s´i ka njohur fare, ai e krahason me stilin analitik të bejtenxhinjve, që s´mund të kritikohet vetëvetiu pse është analitik; nënëtekstin dhe fragmentarizmin e tij të njohur, në anën tjetër, i nxjerr si pasojë të ndikimit të letërsisë popullore: „S´ka asnjë dyshim se këtë mënyrë të konceptuari poetik, De Rada e mori nga poezia jonë popullore, që shquhet për një sintezë të madhe dhe që në përgjithësi shumë gjëra i lë të nënkuptohen midis vargjeve duke nënvizuar vetëm esencën. Poezia bashkëkohore e poetëve romantikë të Europës nuk e kishte këtë karakteristikë dhe në përgjithësi poetët romantikë trajtuan në poemat e tyre karaktere heronjësh, gjë që nuk e bën De Rada". Po të kishte shfletuar tekstet themelore mbi romantizmin evropian, që përdoren qoftë edhe nëpër shkollat e mesme, në të cilat jepen njohuri elementare mbi këtë drejtim letrar të shekullit nëntëmbëdhjetë, ai do të kishte parë se një prej tipareve më të shquara stilistike të tij janë pikërisht nënteksti dhe fragmentarizmi. Si banues i një vendi ku romantizmi ishte drejtim dominues letrar dhe ku ndikonin romantizmi francez, anglez dhe, më pak, gjerman, De Rada i asimiloi karakteristikat e tij qoftë vetëdijshëm: duke lexuar, qoftë pavetë-dijshëm: duke u formuar në një klimë të caktuar kulturore e krijuese të kohës. Analiza e strukturës figurative të vargut të De Radës, të cilën marginalisht e bën edhe Ismail Kadare, dëshmon se nënteksti i poezisë së tij është çështje jo vetëm prosedeu po edhe botëkuptimi, ashtu sikundër është çështje e botëkuptimit edhe fragmentarizmi tek të gjithë romantikët e shquar, çka nuk mund të thuhet për këngëtarin e popullit, në krijimtarinë e të cilit nënteksti dhe fragmentarizmi nuk janë parime, po dukuri të rastit. Nuk duhet farë aftësie e veçantë leximi për të parë se disa prej personazheve të veta sikundër është Milosao, për të cilin edhe flet Ismail Kadare, Jeronim De Rada i paramendon si heroj po, natyrisht, nuk i delnin, as i kishte paramenduar t´i dilnin heronj në kuptimin tonë ideologjik dhe etik. Në këto pohime të Ismail Kadaresë është e çuditshme një gjë: përse ka nevojë ta nxjerrë nëntekstin e forcuar si cilësi të letërsisë popullore dhe të mbrojë simbolizmin e poezisë moderne duke u thirrë në De Radën dhe, përkrye tij, në poezinë popullore. Poezia moderne është mbesa e nëntekstit të romantikëve dhe bija e simbolizmit, ku krijohen kultet e nëntekstit, simbolit dhe muzikës.

Në qoftë se merita më e madhe e De Radës është pse solli ndikimin e letërsisë popullore në letërsinë shqipe dhe ju ruajt ndikimit të romantizmit evropian, atëherë çka mund të thuhet për Migjenin, që na është shumë më i afërt si me problemet që ka trajtuar ashtu edhe me mënyrën si i ka ruajtur ato? Ndaj Migjenit Ismail Kadare ka simpati të veçantë, që është plotësisht e arësyeshme, dhe këso simpatie për të kanë të gjithë ata që e lexojnë, e njohin dhe e duan letërsinë shqipe. Me ndryshim prej të tjerëve, Ismail Kadare, ndërkaq, përpiqet të sanksionojë si ligj këtë simpati të veten, t´i japë karakterin e pohimit historik-letrar, domethënë shkencor, pavarësisht prej argumenteve, që edhe s´i kërkon shumë me kujdes. Për të është kryesore që të thotë se Migjeni „e ngriti poezinë dhe sidomos prozën tonë në një lartësi të paparë", se me „Novelat e qytetit të veriut" ai „e ngriti prozën tonë në nivelin e letërsisë së përbotshme", e të tjera të ngjashme. Ai harron se konkluzionet e këtilla, prej të cilave çdo njohësi amator të letërsisë shqipe dhe asaj botërore i çohen flokët e kokës, në qoftë se nuk i kanë rënë, kërkojnë argumentime konsekuente, analiza të hollësishme të veprës së Migjenit e, mandej, edhe krahasime konkrete me veprat e shkrimtarëve që shënojnë nivelin e letërsisë së përbotshme. Ismail Kadare sikur harron se letërsia shqipe jo vetëm në kohën e Migjenit po as sot nuk e ka arritur jo vetëm nivelin e letërsisë së përbotshme të cilin e kanë caktuar Eskili, Dante, Servantesi, Shekspiri dhe Gëte, po as mesataren e saj dhe, madje, as nivelin e letërsive ballkanike. Dhe mesataren, e aq më pak, nivelin e këtyre letërsive nuk e ka arritur jo pse nënat shqiptare nuk kanë lindur gjeni krijues, por pse këta gjeni të nënave shqiptare kanë pa~ sur një fat të zi historik gjer në kohën më të rë, se në vend të pendës shpesh janë detyruar të mbajnë pushkën, se në vend për letërsinë, artet, shkencën, janë shtrënguar të mendojnë për bukën e gojës, se në vend të shkruajnë si artistë apo shkencëtarë, janë shtrënguar të shkruajnë si publicistë: të bëjnë propagandë kombëtare, shoqërore apo ideologjike. Dhe, hajde tani, t´i krahasojmë dyzet faqet e poezisë së Migjenit me poezinë e Dantes, Shekspirit, Gëtes apo të Bodlerit, Majakovskit, Lorkës, Rafael Albertit, Tomas Eliotit, e të tjerëve; dhe, hajde tani, t´i krahasojmë gjashtëdhjetë faqet e prozës së Migjenit me prozën e Servantesit, Tolstojt, Dostojevskit, Balzakut, apo të Viljem Tekerit, Golsuorthit, Marsel Prustit, Maksim Gorkit, Andre Zhidit, Uiliem Foknerit, Aldos Hakslit, Ernest Hemigueit, Tomas Manit, Haldor Laksnesit, Kazancakisit, Alber Kamysë, Zhan-Pol Sartrit, disa prej të cilëve ishin edhe bashkëkohës të tij. Hajde, tani, të krahasojmë skicat dhe tregimet ekspresioniste të Migjenit vetëm me tregimet e Çehovit, Mopasanit, Luigji Pirandelos, dhe O. Henriut! Nuk krahasohen dot kurrsesi. Migjeni ynë i paharruar, Migjeni ynë i dashur, Migjeni ynë i talentuar, Migjeni ynë vizionar, Migjeni ynë tragjik, Migjeni ynë përparimtar, Migjeni ynë i madh as me vëllimin e problemeve të trajtuara, as me intensitetin artistik të trajtimit të tyre nuk krahasohet dot me ta dhe, po të bëhej një krahasim i këtillë para tij, sa ishte gjallë, ashtu çfarë ishte modest dhe i turpshëm si vajza virgjine, do të skuqej, do të fshihej dhe, ndoshta, s´do të pranonte të fliste kurrë më me adhuruesin e vet entuziazt. Ismail Kadare, megjithëse nuk është njeri që s´ka shije, s´ka kritere të formuara, prandaj edhe do të nxitojë në Nderimin për Migjenin, në mos ta kundërshtojë, së paku ta përmirësojë vetëveten dhe përshtypjen që mund t´i ketë bërë lexuesit: „Të pesë novelat e librit janë pesë kryevepra me një densitet të paparë ndonjëherë në shkri met tona. Ato përbëjnë kulmin e pjekurisë së Migjenit". Kështu, prej kontekstit të letërsisë botërore ai e zbret tani Migjenin vetëm në kontekstin e letërsisë shqipe. Po s´do mend se lexuesi ynë që kishte njohuri qoftë vetëm amatore për letërsinë, s´do të pajtohet as me këtë pohim fare abstrakt, ndonëse do ta gëlltisë disi më lehtë se të parin.

Ne qoftë se në esetë dhe shënimet e shkruara mbi tre shkrimtarët tanë të shquar ngrit çështje historike-letrare, në shkrimet e tjera të përmbledhjes ai ngrit çështje të rëndësishme teorike-letrare, dhe i ngrit si rastësisht për t´i lënë të pazgjidhura, ose për t´i zgjidhur përgjysmë ose, në fund, për t´i zgjidhur gabimisht. Një prej këtyre është edhe çështja e kombëtares, shqiptares, në letërsinë e sotme shqipe, të cilën e ka shtruar në shënimin fare të shkurtër Polemikë. Duke bërë fjalë për shqiptaren në letërsinë tonë, Ismail Kadare me të drejtë është ngritur kundër ngushtimit të këtij nocioni „deri në një nocion etnografik", po, në anën tjetër, e ngushton vetë deri në një nocion psikologjist. Kështu, fjala vjen, ai do të shkruajë, përpos tjerash: „Ç´është shqiptare në poezinë tonë? Cila është baza që ka krijuar karakteristikat nacionale të popullit tonë, atë komunitet shoqëror që duhet ta pasqyrojë arti? Sigurisht nuk janë as vargjet, as figurat, as shprehjet popullore, por diçka më e thellë dhe njëkohësisht e brendëshme. Unë mendoj se shqiptarja në artin tonë është determinuar nga ai tension moral dhe fizik i popullit tonë, gjatë dhjetëra vjetve, për të mos u zhdukur si komb dhe për të fituar lirinë. Pikërisht, ky tension ka determinuar mënyrën e të kuptuarit të jetës nga populli ynë, mënyrën e të perceptuarit të botës, mënyrën e jetesës së tij dhe, në fund të fundit, mënyrën e të folurit gjer te frazeologjia". Prej shënimit Polemikë del se karakteristikat etnike të një populli, në këtë mes të ne shqiptarëve, janë një entitet i brendshëm dhe i përhershëm. Tensioni moral dhe fizik — është vështirë të mësohet se ç´nënkupton autori me frazën tension fizik — del diçka stabile, konstante, e pandryshueshme e kur pohon se është edhe e brendshme, del edhe mistike. Një pohim të tillë, që në esencën e vet është idealist dhe antidialektik, fare lehtë do ta nënshkruanin Shelingu, Fihteja dhe Shopenhaueri, si një prej iluzioneve të trashëguara të filosofisë romantike dhe të romantizmit në përgjithësi. S´ka dyshim se çdo popull ka karakteristikat e tij etnike, nacionale, e kjo do të të thotë se edhe ne shqiptarët kemi karakteristikat tona kombëtare, por ato karakteristika nuk janë determinuar „nga ai tension moral dhe fizik i popullit tonë gjatë dhjetëra vjetve, për të mos u zhdukur si komb dhe për të fituar lirinë", por janë determinuar nga kushtet konkrete historike-shoqërore nëpër periudhat e ndryshme të historisë. Duke qenë të kushtëzuara prej kushteve historiko-shoqërore ato edhe kanë ndryshuar, prandaj edhe mund të themi se tjetër karakter nacional kishin shqiptarët në mesjetë, tjetër në periudhën e Skënderbeut, tjetër në kohën e Pjetër Budit, tjetër në kohën e Naim Frashërit, tjetër në kohën e Migjenit dhe, më në fund, tjetër sot, në kohën e ndërtimit të socializmit. Për këtë shkak edhe mund të themi se ndryshe e shihte jetën dhe perceptonte realitetin Naim Frashëri, që i besonte zotit dhe i lutej Muhamedit, ndryshe Migjeni që mendonte se njëfarë mbinjeriu do ta çlirojë shqiptarin prej paragjykimeve të Naimit e ndryshe vetë Ismail Kadare, që s´i beson as zotit, as mbinjeriut të Migjenit. E në qoftë se me shprehjen kushte historiko-shoqërore nënkuptojmë edhe kontekstin kulturor, atëherë do të duhej thënë se njeriu e percepton botën varësisht prej bindjeve religjioze, ideologjike, filosofike dhe, më në fund, etike. Ja shembëlla më karakteristike dhe më e thjeshtë: një shqiptar i shpërngulur në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, pas ndonjë decenie të jetës në këtë kazan të kundërthenjeve të interesave, do të vishet si amerikanët, do të betohet në mister dollarin, në veturën dhe në basenin si amerikanët, do të argëtohet si amerikanët, do të vrapojë pas biznisit dhe reklamës si amerikanët, që i ka gjetur aty. Dhe, kur na rastis fati ta takojmë pas ndonjë decenie në ndonjë mol apo aeroport, me asgjë, përpos ndoshta me gjuhën e prishur, nuk do të na përkujtojë se ka pasur dikur farë „tensioni moral dhe fizik" shqiptar. Çka të bëjë i shkreti! I është dashur të merkantilizohet si edhe bashkëvendësit e tij në anën perëndimore të Atlantikut. Tensioni, që ka marrë me vete, nuk i ka ndihmuar dhe s´e ka shpëtuar prej trusnisë, që mbi etnosin e tij shqiptar kanë ushtruar kushtet e reja shoqërore dhe konteksti i ri kulturor. Përse sot, kur lexojmë ndonjërën prej revistave shqipe që dalin në botën e huaj, kemi përshtypjen se ndonjë prift, peshkop, kardinal, bankier, politikan na temjanos me temjanin e dogmës së tij fetare, financiare, apo politike? Sigurisht për shkak se autorët e margaritarëve të tyre kanë mbetur pa tensionin e brendshëm, të cilin historia, që, si thotë Shekspiri, lavron si urithi në këtë jetë, ja nënshtron evolucionit dialektik.

Të flasësh, prandaj, për frymën nacionale të një letërsie duke nënkuptuar me të shpirtin e një populli, është e nevojshme të jeshë i vetëdijshëm se ajo është e kushtëzuar prej kontekstit shoqëror-historik, është kategori që ju nënshtrohet ndryshimeve dialektike, është një sintezë e së brendshmes dhe së jashtmes; të flasësh, ndërkaq, për for mën nacionale të një letërsie, duke nënkuptuar me të,vërtetë format artistike, është e nevojshme të jeshë i vetëdijshëm se ato sot më tepër se kurrë janë mbinacionale, universale; të ngritesh, më në fund, kundër provincializmit, etnografizmit dhe folklorizmit në letërsinë kombëtare doemos duhet të zotohesh sa për frymën kombëtare aq edhe për frymën universale të saj. Përse? Për arësyen e thjeshtë se një letërsi e vërtetë është, vërtet, nacionale, shpreh tamam shpirtin kombëtar, në qoftë se është, vërtet, universale. Vlerat artistike janë kuptimisht universale ose s´janë as nacionale.

Në qoftë se ndonjëherë konkluzionet e Ismail Kadaresë nuk janë të qëndruara për shkak të mungesës së njohurive të duhura historike-letrare apo teorike-letrare, herat e tjera konkluzionet e tij nuk janë të qëndruara për shkak se ai e shikon çështjen njëanshëm. Kështu, për shembëll, skematizmi prej të cilit vuan kohë pas kohe letërsia shqipe, sipas tij, është trashëguar pjesërisht nga letërsia konformiste borgjeze. Duke folur për këtë problem në eseun Karakteri socialist i letërsisë, ai nuk na tregon se ku qëndron skematizmi në letërsinë borgjeze dhe, duke mos qenë i gatshëm të flasë për këtë çështje pa paragjykime, nuk mund të thotë se ç´duhet të bëjnë shkrimtarët që t´i shmangen atij. S´do mend se shkaqet, qoftë edhe minimale, të skematizmit në letërsinë tonë, ai i kërkon në adresë të gabuar. Përse ngjet kështu? Për shkak se ai nuk është i gatshëm të flasë objektivisht për çështjet që vetëm objektivisht mund të zgjidhen drejt dhe pse paragjykimet e tij si kritik e shpjejnë në rrugën të gabuar. Lufta që ai i shpall skematizmit është e drejtë dhe e nevojshme në letërsinë tonë, por mjetet me të cilat e bën ai këtë luftë janë fare joefikase dhe të vjetëruara për frontet e sotme të diskutimeve teorike-letrare. Ai nuk dëshiron të vërejë se skematizmi i letërsisë shqipe është pasojë e hekurosjes së kundërthënjeve të realitetit, e ndarjes së personazheve në engjuj dhe dreqën, e reduktimit të psikologjisë, e ngushtimit të aspekteve të vrojtimit të jetës, e ngushtimit të sferave të mendimit dhe veprimit të personazheve, e të tjera. Këto do të mund të quheshin edhe pasoja të skematizmit, por ato mund të quhen edhe shkaqe të tij: kur kritiku shikon nëpër dritare të vogël sigurisht do të shohë pak, por kur shikon nëpër qelq të ngjyrosur, sigurisht do të shohë ashtu çfarë e ka qelqi ngjyrën. Një pohim të këtillë Ismail Kadare do ta dëshmojë me qëndrimin e tij ndaj heroit pozitiv. Sipas pikëpamjeve të tij në letërsitë e shkuara nuk mund të kishte heronj pozitivë të vërtetë, meqë heroi pozitiv i këtyre letërsive „ka dalë i zbetë dhe i pafuqishëm" dhe ka dalë i tillë, si e thotë ai, për shkak të „ndikimit të drejtë ose të tërthortë që ka ushtruar feja gjatë shekujve mbi mendjet e njerëzve, pra dhe të shkrimtarëve". Lexuesi që e njeh sado pak letërsinë botërore ose, tekembramja, që e njeh si më mirë ietërsinë komëtare vështirë do të pajtohej me këtë konstatim të Ismail Kadaresë dhe, për më tepër, vështirë do të mund të besojë se edhe ai i beson konstatimit të vet. Ai do të jetë i bindur se Akili, Odiseu, Otello, Desdemona, Tatjana, Xha Gorio, Natasha Rostova, Andrej Bolkonski, Milosao, Skënderbeu, Nik Peta, Pavel Vllasovi janë heronj pozitivë, kurse Homeri, Shekspiri, Pushkini, Balzaku, Tolstoji, Maksim Gorki, De Rada, Naimi, Gavril Dara i Riu, duke i krijuar këta heronj, kanë menduar t´i shquajnë virtytet e tyre, cilësitë e tyre pozitive shpirtërore. Përse, atëherë, Ismail Kadare mund të pohojë se këta, dhe një galeri e tërë heronjsh pozitivë në letërsinë botërore dhe shqipe mund të quhen të zbetë dhe të pafuqishëm? Sigurisht për shkak se ai e redukton karakterin pozitiv të njeriut, në këtë mes të personazhit letrar, vetëm në një sferë të caktuar të mendimeve, ndjenjave dhe veprimeve të tij. Në qoftë se ai pohon se heronjtë pozitivë të letërsive të shkuara kanë mbetur të parealizuar artistikisht, sigurisht mund të pohojë ashtu vetëm në qoftë se mendon se ata nuk ndjejnë, nuk veprojnë dhe nuk mendojnë në pajtim me ndjenjën, veprimet dhe mendimet e njeriut me bindje socialiste. Heroi pozitiv i letërsive të shkuara, pra, është i zbetë për shkak se nuk është hero me vetëdije socialiste, se karakteri, morali, etika e tij nuk mund të quhen të pranueshme për bindjet tona. Kriteret etike, sipas të cilave ai e vlerëson karakterin e heroit, janë, pra, jashtëzakonisht të reduktuara dhe mbështeten kryekëput në kriterin ideologjik. Ato janë njëkohësisht antihistorike sepse autorët e heronjve të letërsive të shkuara nuk mund të kishin ato bindje filosofike, ideologjike dhe etike, që mund të kenë shkrimtarët e kohës sonë. Nuk është e çuditshme, prandaj, përse ky shkrimtar e lufton skematizmin duke ja çelur rrugën skematizmit dhe pse, vetëm disa rreshta më vonë, do të bjerë në kontradiktë me vetëveten dhe ta përligjë nevojën e skematizmit në disa momente të caktuara të letërsisë kombëtare: „Ne jemi kaq të fuqishëm që të mos e kemi nevojën e një ndihme të tillë si ajo e skematizmit". Kjo do të thotë se letërsia jonë dikur e shfrytëzonte ndihmën e skematizmit. Skematizmi, ndërkaq, nuk është kurrë i dobishëm për ndonjë letërsi, kurse letërsia shqipe nuk e ka pasur kurrë nevojën e tij.

Në fund të këtyre shembëllave, prej të cilave shihet qartë se si Ismail Kadare herë nuk mund të nxjerrë e herë nuk dëshiron të nxjerrë konkluzione të drejta dhe të qëndruara, shtrohen pyetjet: Përse i ngjet ashtu?

S´ka dyshim se një numri të problemeve të trajtuara ai nuk ka mundur t´u japë përgjegje të drejtë, që do të ishte në nivelin e shkencës së sotme letrare, për shkak të mungesës së sistemit kritik bashkëkohor, kurse një pjese tjetër ju ka dhënë përgjegje të paqëndruara për shkak se ato probleme i shikon prej një këndi të ngushtë. Qoftë letërsinë e traditës, qoftë letërsinë e sotme, ai e shikon prej këndit ideologjik, në njërën dhe prej këndit politik, në anën tjetër. Duke folur për një formë aq të rëndësishme të aktivitetit shpirtëror të njeriut, sikundër është letërsia, në radhë të parë me gjuhën politike, ai, shpesh, edhe nuk kujdeset që të flasë pa paragjykime dhe subjektivizëm. Ai nuk do të mund të thonte kurrë si Aristoteli: „E dua Platonin, po të vërtetën e dua më shumë". Jo rastësisht në prozën e tij kritike përskaj shablloneve logjike prehet një formalizëm impresionist, që e bën kritikën e Ismail Kadaresë dyfish anakronike.

Duke e shikuar letërsinë prej aspektit ideologjik dhe politik, në njërën dhe duke ju dhënë shprehje të lirë simpative dhe antipative të tij subjektive, në anën tjetër, është e kuptueshme pse pjesën më të madhe të eseve dhe shënimeve të librit Autobiografia e popullit në vargje i përshkon një ton polemizues, i sertë, njëfarë hidhërimi i pamotivuar, shkaktarët e të cilit janë të panjohur apo nuk janë fajtorë. Një disponim i këtillë doemos e ka sjellë Ismail Kadarenë deri tek pohimet apo mohimet apodiktike, të cilat ja prejnë çdo shtek mendimit tjetër eventual, që nuk do të ishte në pajtim me mendimin e tij dhe ja mohojnë respektin çdo kritiku, që do të pohonte ndryshe. Kështu, fjala vjen, sipas tij, historiani i letërsisë që e vlerëson artistikisht krijimtarinë e Naim Frashërit, do të bëjë „gjënë më të shëmtuar", kurse historiani që do të mendojë ndryshe për Migjenin dhe do të kuturisë ta zbresë ndonjë shkallë më poshtë nga lartësia olimpike, sipas logjikës së Ismail Kadaresë, do të jetë thjesht një reaksionar. Le të dalë, tani, pas këtyre shënimeve të tij, ndonjë kritik apo historian i letërsisë shqipe dhe le të flasë për artin e Naimit dhe të Migjenit ndryshe prej Ismail Kadaresë! Le të dalë e të flasë ndryshe! Kush është ai i krisur që pranon të bëjë „gjënë më të shëmtuar" dhe të shpallet reaksionar!

Ismail Kadare nuk mund të shkruajë kritika pa e shquar gishtin tregues dhe pa e ngritur zërin për disa oktava më tepër se çdo studjues tjetër i letërsisë shqipe. I frymëzuar prej popullarizimit të merituar, po edhe të kurdisur që ka arritur si prozator, ai e ndjen veten mirë në pozitën e ligjdhënësit të letërsisë shqipe. Dhe, ndoshta, të tjerët do të shtrëngonin muskujt dhe do t´i gëlltitnin pohimet e tij, sikur ai mos të manifestonte jo në pak faqe të përmbledhjes mungesën e masës në shprehjet apodiktike dhe mungesën e modestisë elementare. Gjithsesi, në fund të këtyre eseve dhe shënimeve, lexuesi do të ndahet me përshtypjen e padëshiruar se Ismail Kadare ju ka shpallur një si luftë të gjithë kritikëve dhe të gjithë historianëve të letërsisë shqipe, të cilën, nuk është fare e sigurtë, se ka gjasa ta fitojë. Për të qenë e keqja më e madhe, ai do të ndahet me përshtypjen se Ismail Kadare ju ka shpallur luftë edhe gjithë kritikëve, historianëve, teorikëve dhe estetëve botërorë, duke i injoruar në njëfarë mënyre të gjitha ato, që kanë bërë ata gjatë shekujsh. Një njeri fillikat, i barikaduar, në një front aq të gjerë! Një luftë të tillë, është e sigurtë, nuk do të mund ta fitonin as Hegeli me erudicionin e tij kolosal, as Marksi me gjenialitetin e tij mbinjerëzor, i cili, për të krijuar doktrinën e materializmit historik, që ka bërë kthesë historike në botën moderne, është shtënguar të kërkojë ndihmën e filosofisë klasike gjermane, ekonomisë politike klasike angleze dhe të socializmit francez.

Shkrimet kritike, të përshkruara prej tonit polemik, zakonisht, mund të jenë tërheqëse në pikëpamje stilistike dhe gjuhësore. Kur kritikët dhe, sidomos, shkrimtarët e talentuar shkruajnë me ton polemik, atëherë bukuria e shprehjes e shquan edhe mendimin, funksionit të të cilit doemos i shërben. Batarët e krahasimeve, epiteteve, aluzioneve e bëjnë fjalinë e tyre asociative, atraktive, duke ja shtuar temperaturën emocionale si mendimit ashtu edhe lexuesit. Në shkrimet e Ismail Kadaresë nuk e gjejmë as këtë kualitet të kritikës polemikisht të intonuar. Vetëm rrallë e tek në përmbledhjen Autobiografia e popullit në vargje do të shprehet prirja e tij prej poeti dhe, në rastet e tilla, ai do të arrijë të bëjë vetëm krahasime të papritura, megjithëse, ndonjëherë të pamatura. Po, herat më të shpeshta, ai shkruan me një stil të thatë, me fjali të shkurtër, në të cilën mendimi nuk është i zhvilluar sa duhet dhe si duhet. Lexuesin do ta mërzisë shpejt numri i madh i disa fjalëve të huaja, terminologjia politike dhe publicistike dhe, aq shpesh, trajtimi i çështjeve që gjenden në periferinë e letërsisë. I vetmi përjashtim i dëshiruar është eseu i gjatë, sipas të cilit është titulluar përmbledhja, megjithëse edhe ai më parë mund të konsiderohet si një skicë eseu.

Mos do të thonë të gjitha këto se përmbledhja e parë e eseve dhe kritikave të Ismail Kadaresë nuk ka vlerë dhe nuk është dashur të botohet? Kurrsesi. Ajo do të ketë vlerën e vet: një ditë do t´ju shërbejë historianëve të letërsisë që të shohin se si ka menduar për letërsinë një shkrimtar me talent, një shkrimtar me autoritet, një shkrimtar, gjithsesi, me ndikim të madh në letërsinë kombëtare të shqiptarëve. Dhe, besoj, ata do të gëzohen pse krijimtaria imagjinative dhe krijimtaria diskurzive e këtij shkrimtari nuk janë pajtuar: pse ndryshe e ka shkruar letërsinë e ndryshe ka menduar për të.

Po, megjithatë, duhet theksuar se kur një shkrimtar ankohet në kritikën bashkëkohëse, sikundër ankohet Ismail Kadare në kritikën shqipe, atëherë prej tij duhet pritur shumë. Për më tepër, kur një shkrimtar me autoritetin e Ismail Kadaresë merr të shkruajë për një fenomen aq serioz sikundër është letërsia, atëherë autoriteti që ka e shton shumëfish përgjegjësinë e tij. E ç´na ka thënë dhe si na e ka thenë atë që e ka thënë ky shkrimtar kësaj here?

Ismail Kadare, në të vërtetë, na e ka dhënë shembëllën se si nuk duhet shkruar kritika letrare. Ky kolonel jo i vetmuar i prozës shqipe, ka arritur të jetë vetëm një ushtar modest në frontin e kritikës.

1973

Më lartë
webmaster@letersi.com