Letërsi - Abbott, J. S. C. Eastern Question, The

I egërsuar nga disfatat e njëpasnjëshme që kishin pësuar turqit në Shqipëri, sulltan Murati II, në pranverë të vitit 1450. pasi mblodhi një ushtri të madhe prej rreth 100.000 vetësh, nga Azia dhe Evropa u nis për të pushtuar Krujën që ishte kryeqendra e rezistencës shqiptare. Sulltani, i cili shpresonte se me këtë ekspeditë do t´i jepte fund rezistencës shqiptare, ishte përgatitur më së miri duke marrë me vete metal për të derdhur topa të mëdhenj, që nuk mund të transportoheshin me kafshë si dhe mjete të shumta rrethimi. Kalaja e Krujës mbrohej nga një garnizon prej 1.500 vetësh, nën komandën e Kont Uranit, ndërsa Skënderbeu me pjesën tjetër të ushtrisë prej 8.000 vetësh, shumica kalorës të armatosur lehtë, qëndroi jashtë mureve të qytetit. Qëllimi i tij ishte të asgjësonte pjesë-pjesë ushtrinë armike, nëpërmjet sulmeve të shpejta ditën dhe natën, ta tërhiqte atë në ngushtica dhe pusi dhe t´i krijonte vështirësi nëpërmjet prerjes së furnizimeve. Popullsia e paaftë për luftë, gratë dhe fëmijët ishin larguar që më parë, duke u strehuar nëpër vende të thella malore dhe në qytetet e bregdetit. Kalaja e Krujës ishte furnizuar me ushqime për t´i rezistuar një rrethimi të gjatë, ndërsa uji nuk i mungonte për shkak të burimeve natyrore.

Mbi kulla dhe mure u vendosën makina gurhedhëse, ndërsa shumica e rojeve u pajisën me dyfekë (arkebuzë) dhe me agrepë (arbaletë). Gjithashtu u morën masa për shtimin e disa fortifikimeve dhe për riparimin e mureve, që binin në drejtim të Tiranës, të cilat ishin ngrënë, ngaqë ishin shumë të vjetra.

Kalaja e Krujës, si kuptohet nga gjurmët e ruajtura dhe nga përshkrimi i Barletit, vetëm në disa pjesë kishte mure të larta: tek porta e vetme nga veriu si dhe në pjesën që shikonte nga Tirana. Ndërsa në anët e tjera, ajo mbrohej më tepër nga natyra se sa nga muret, të cilat formonin një kurorë të ulët «të vendosura më tepër për ta zbukuruar se sa për ta forcuar vendin». Kjo pjesë e kalasë, që përfshinte pjesërisht anën veriore dhe krejt atë lindoren qëndronte jashtë çdo rreziku për t´u sulmuar nga armiqtë. Turqit e vendosën kampin në Fushën e Tiranës dhe pastaj e rrethuan qytetin nga të gjitha anët, duke mbushur me çadra gjithë vendin dhe fushat që shtriheshin rrëzë mureve. Një pjesë të madhe të ushtrisë e vendosën rreth 10 km larg qytetit.

Në fillim, Murati u përpoq ta merrte qytetin pa luftë, duke i premtuar Kont Uranit një shumë të madhe ari e dhurata të tjera. Por pasi të gjitha këto u refuzuan me përbuzje, turqit filluan sulmin kundër qytetit. Më parë u derdhën 10 topa shumë të mëdhenj, prej të cilëve katër hidhnin gjyle guri prej 400 ose 600 librash (200-300 kg (5) ), ndërsa të tjerët prej 200 librash.

Beteja filloi me rrahjen e mureve. Dy nga topat e mëdhenj dhe katër të tjerë u vendosën përballë mureve që shikojnë Tiranën, ndërsa katër topat e tjerë u vendosën përballë hyrjes së kalasë. «Sepse vetëm nga këto anë, shkruan Barleti, kishte njëfarë shprese për t´u shtënë qyteti në dorë me rrënimin e mureve, meqenëse këto ishin më të afrueshme dhe ndërtimet e bëra nga dora e njeriut dukeshin sheshit».

Muret u goditën me artileri për katër ditë rresht, derisa ato u shemben pothuajse deri në gjysmën e lartësisë dhe u krijua një shteg për t´u futur në qytet. Gjatë pastrimeve të kohëve të fundit, në murin jugperëndimor të kalasë u gjetën gjyle guri të futura në mur. Pas rrënimit të mureve u dha urdhri për një sulm të përgjithshëm. U afruan shkallë, trarë dhe mjete të tjera rrethimi. Por sulmi dështoi për shkak të heroizmit të garnizonit të Krujës. Barleti vë këto fjalë që i drejtoheshin ushtarëve në gojë të komandantit të garnizonit, Kont Uranit: «Kastrioti na e la neve qytetin në dorë që ta mbrojmë dhe jo të na mbrojë».

Historiani bizantin Halkokondili. bashkëkohës i ngjarjeve, shkruan për këtë rast se «sulltani, mbasi e shkatërroi mjaft kështjellën, u hodh në betejë me gjithë forcën e ushtrisë. Jeniçerët mundoheshin ta pushtonin atë nga ana ku muri ishte përtokë. Por nuk mundën ta thyenin mbrojtjen e atyre që ishin brenda në qytet, mbasi ata treguan një rezistencë që nuk shpresohej».

Skënderbeu bëri shumë sulme kundër kampit armik me ushtrinë e tij që ndodhej jashtë qytetit, duke ja lehtësuar në këtë mënyrë barrën mbrojtësve. Por edhe vetë garnizoni i Krujës, shpërthente shpesh në kundërsulme me grupe të vogla ushtarësh për ta dëmtuar sa më rëndë armikun që tërhiqej. Kështu, në një rast, nga një portë e vogël, që është porta në anën jugperëndimore, që e kemi përshkruar më sipër, doli një grup prej 60 luftëtarësh të armatosur me pushkë dhe u lëshua papritur kundër armikut dhe pasi bëri një kërdi të madhe kundër tij u kthye menjëherë në qytet.

Gjithashtu, sulmet e turqve ishin të vazhdueshme; ata arritën deri tek porta kryesore e kalasë dhe përpiqeshin ta thyenin duke e goditur me çekiçë e shula prej hekuri, por nga gjithë ajo turmë pothuajse nuk shpëtoi asnjë. Pastaj nga ana e Tiranës u hodhën mbi qytet zjarre në shumë vende. Pasi dështoi edhe kjo armë, Murati e përqendroi gjithë vëmendjen në hapjen e një tuneli për t´u futur me fshehtësi brenda mureve të kalasë. Ky tunel duhet të ketë filluar të hapët në anën jugperëndimore, ku terreni është më i përshtatshëm dhe dallohen edhe sot disa gjurmë gërmimesh. Për hapje tunelesh sulltani kishte përgatitur që në nisje qysqi dhe vegla të tjera për gërmim dhe largimin e dherave. Gërmimi i tunelit vazhdonte ditë e natë, pa pushim, duke i ndërruar gërmuesit për çdo orë për shpejtimin e punës, megjithatë shumë prej tyre gjetën vdekjen nën dhë. Puna vështirësohej sidomos prej shkëmbinjve, që u dilnin papritur gjatë rrugës, të cilët kërkonin një mund te madh për t´u thyer. Për të maskuar dredhinë e tij, sulltani organizonte shpesh sulme të vogla që shoqëroheshin gjithmonë me vrasjen e ndonjërit nga ushtarët e tij. Megjithatë, të rrethuarit mundën ta zbulojnë pusinë që po u ngrihej. Duke mos ditur se në ç´drejtim do të dilte tuneli dhe duke menduar se ai mund të kishte disa degëzime, ata vendosën brenda mureve në shumë vende legenë dhe enë prej bakri, me qëllim që tingëllimi i lëshuar prej tyre nga tronditjet nën tokë të tregonte vendin ku gërmohej. Por krutanët nuk u mjaftuan me këtë masë. Ata gjetën rastin, dolën një natë në fshehtësi të plotë nga kalaja dhe prishën pjesën më të madhe të punimeve.

Pasi përdori pa sukses të gjitha mjetet dhe mënyrat për të pushtuar qytetin, gjatë katër muaj rrethimi, sulltan Murati ngriti çadrat dhe me gjithë ushtrinë e tij të madhe u nis për në Adrianopojë, duke lënë me mijëra të vrarë nën muret e Krujës.

(4)	Për rrethimet e Krujës është shfrytëzuar M. Barleti, Historia e Skënderbeut. Tiranë 1967; Historia e Shqipërisë. 1967. F. Noli. Historia e Skënderbeut (1405-1468) botim shqip. Tiranë 1967. Si dhe kronistët L. Halkokondili dhe Kritobuli (Burime tregimtarë bizantine) fq. 330, 346-348.
(5)	Sipas Barletit këto topa hidhnin gjyle guri me një peshë prej më se 300 librash, ndërsa sipas një dokumenti raguzan u derdhën dy topa, prej të cilëve me i madhi hidhte gjyle prej 400 librash.

Më lartë
webmaster@letersi.com