• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

KISHA, MANASTIRE DHE URA Të FORTIFIKUARA

Që nga fillimet e mesjetës shtresa e klerikëve ishte fuqizuar shumë, aq sa gradualisht filloi të konkuronte me feudalët. Pasuritë e mëdha të grumbulluara nga komunitetet fetare nëpër manastire duheshin mbrojtur si nga armiqtë e jashtëm ashtu edhe nga revoltat dhe kryengritjet e brendshme të fshatarëve që shfrytëzoheshin nga këto manastire, pasi ato ishin, ashtu si feudalët, pronarë të mëdhenj tokash e çifligjesh, të cilat jipeshin me qira tek fshatarët kundrejt detyrimeve të rënda. Manastiret më të pasura rrethoheshin me mure e kulla të fuqishme, që nuk binin më poshtë nga ato të kështjellave të princave dhe feudalëve të mëdhenj. Në kohë të turbullta janë ndërtuar edhe kisha të fortifikuara, që mund të shërbenin për t´i shpëtuar valës së një sulmi.

Shumica e manastireve kanë qenë të fortifikuara. Ato kanë pasur zakonisht një ose disa harresa të tipit kullë, mure rrethuese me frëngji dhe shpeshherë edhe kulla.

Nga ndërtimet mbrojtëse të manastireve të hershme janë ruajtur pak gjurmë, por edhe me ato mund të krijohet një ide për këtë gjini fortifikimesh.

Nga një njoftim i Ana Komnenës mësojmë se në afërsi të Durrësit ndodhej «tempulli i kryestrategut Mihail», ku u strehua garda e perandorit Aleks Komneni pasi u thye nga normandët; ajo u rrethua atje nga normandët dhe u dogj bashkë me tempullin. I pari që tërhoqi vëmendjen për një kodër me emrin Shimill pranë Arapajt (Durrës) ishte arkeologu Hezei (1) . Kodra e Shimilit është e mbushur me qeramikë që takohet në sipërfaqe. Gërmimet arkeologjike të kryera nga muzeu i Durrësit nxorën në dritë gjurmët e një kishe paleokristiane (2) , që, nga teknika e ndërtimit, duhet t´i përkasë gjysmës së dytë të shek. V. Kisha ka pasur edhe një mur rrethues rreth 50x50 m, i cili mund të kapet vetëm nga gjurmë të shkëputura. Nëse mbi bazën e kësaj kishe ka qenë ndërtuar kisha e Shën Mëhillit, e përmendur nga Ana Komnena, nuk mund të thuhet asgjë me siguri. Por sidoqoftë, në këtë rast kemi të bëjmë me një të dhënë historike që një kishe apo manastir i fortifikuar në shek. XI ka shërbyer për strehimin e një garde perandorake dhe me faktin që nga mbetjet a Arapajt mund të rikonstruktohet një kishe paleokristiane e pajisur me një mur mbrojtës. Rrënojat e një kishe tjetër të shek. VI, e cila kishte një mur rrethues të fuqishëm, të ndërtuar me të njëjtën teknikë me atë të mureve të kalasë së Durrësit, u zbuluan kohët e fundit në afërsi të Ishmit (3) . Por deri tani të dhëna më të plota për karakterin e tij mbrojtës na ofron manastiri i Shën Kollit në Mesopotam (rrethi i Sarandës (4) ).

Mesopotami ndodhet fare pranë Finiqit, që ka qenë një qendër e rëndësishme kulturore në kohën antike dhe qendër peshkopate në prag të mesjetës. Pas prishjes së Finiqit nga Totila, në vitin 568, selia e peshkopatës transferohet në Mesopotam dhe u quajt Peshkopata e Finiqit dhe e Mesopotamit. Manastiri,

Fig. 189a — Manastiri i Mesopotamit, Sarandë. Pamje.

Fig. 189b — Manastiri i Mesopotamit, Sarandë. Planimetria.

është ndërtuar mbi një kodër të ulët, që ngrihet midis dy shtretërve të lumit të Bistricës. Muret rrethuese kapin një territor me gjatësi 100 m e gjerësi 80 m dhe kontrolloheshin nga 7 kulla drejtkëndëshe, të cilat janë mjaft të rrënuara. Vetëm nga njëra prej tyre, që ndodhet në anën perëndimore, ruhet një faqe me lartësi 10 m.

Hyrja për në manastir ka qenë nga lindja dhe përshkonte një kullë katërkëndëshe me ballë të gjerë.

Muret mbrojtëse janë më të hershme se kisha ekzistuese dhe duhet të lidhen me krijimin e manastirit, që sipas gojëdhënës i atribuohet periudhës së sundimit të Kostandin Monomakut (1042-1045).

Pak a shumë e kësaj (periudhe ose më e hershme është një kishe në qytetin e Durrësit. e cila në fillim të shek. XVI u kthye në xhami (5) ). Në muret me tulla të kishës na tërhoqën vëmendjen disa të çara në të djathtë të absidës. Ato kishin një lartësi prej 0,20 m, ishin po kaq të gjera në anën e brendshme dhe ngushtoheshin nga jashtë në 5-6 cm, duke përshkuar pjerrëtas trashësinë e murit. Këto të çara s´mund të kenë qenë gjurmë të brezave të drurit, pasi ato ngushtohen në anën e jashtme, e përshkojnë murin pjerrëtas dhe duke u ndodhur gjithashtu në lartësi të përshtatshme, ato s´mund të jenë tjetër veçse frëngji.

Një nga manastiret më të rëndësishme në Shqipërinë e Veriut ka qenë ai i Shën Serxhit dhe Bakut në breg të lumit Buna (Shkodër), nga i cili ka marrë emrin dhe fshati i sotëm Shirgj.

Rrënojat e kishës që ruhen akoma nga ky manastir, paraqesin një nga ndërtimet më të bukura të arkitekturës romanike në vendin tonë. Manastiri ka pasur rëndësi edhe për hir të punëve që kanë qenë të lidhura me skelën, tregun dhe doganën. Rreth manastirit ishin ndërtuar magazina, zyra doganore dhe shtëpitë për tregti. Për këtë arsye ai, rreth viteve 1400-1419, u fortifikua nga venecianët me një kështjellë druri, ndërsa ndërtime mbrojtëse më të hershme akoma nuk janë vërtetuar.

Pati dhe manastire të tjera, që u fortifikuan në prag të pushtimit turk si abacia në Malin e Shenjtë të Mirditës, Retësi, etj. Gjithashtu qyteti i Svaçit (Shasi), që ishte më tepër një seli fetare se sa qendër e banuar, u fortifikua rreth vitit 1406 me kërkesë të peshkopit të qytetit, që ju drejtua venecianëve.

Gati tre shekuj më vonë, peshkopi Vladani, pasi hyri në konflikt me turqit, më 1676, urdhëroi ndërtimin e një kullë (shtëpi e fortifikuar) në famullinë e Shën Nikollës. Por nga këto manastire nuk ruhen gjurmë ndërtimesh.

Në gjendje relativisht të mirë na janë ruajtur disa manastire të fortifikuara në Shqipërinë Jugore, midis të cilave të tërheqin vëmendjen veçanërisht manastiret e Krorëzit, Kakomesë (6) , Kamenosë, etj.

Fig. 192 — Manastiri i fortifikuar i Kamenosë, Sarandë.

Në manastirin e Kakomesë,

Fig. 190a — Manastiri i fortifikuar i Kakomesë, Sarandë. Pamje e përgjithshme.

Fig. 190b — Manastiri i fortifikuar i Kakomesë, Sarandë. Pamje.

Fig. 190c — Manastiri i fortifikuar i Kakomesë, Sarandë. Planimetria.

Fig. 190d — Manastiri i fortifikuar i Kakomesë, Sarandë. Planimetria.

që përbëhet nga kisha, konakët e manastirit dhe një mur rrethues ruhet një banesë e fortifikuar e tipit «kullë». Kulla është trikatëshe, ku secili kat përbëhet nga një kthinë e vetme.

Kati i parë shërbente si bodrum dhe komunikonte me një portë të mbuluar me hark rrethor. Në katin e dytë hyhej nëpërmjet një shkalle guri të vendosur 1,5 m larg portës dhe te një ure të lëvizshme. Dy katet e para janë pajisur me frëngji në të katër muret, ndërsa kati i tretë, përveç frëngjive, ka edhe disa dritare të vogla për ndriçim. Katet ndaheshin nga dysheme druri dhe çatia ishte mbuluar me rrasa guri. Për t´u ruajtur nga djegia, nuk ka pasur strehë, por përfundonte me një kornize guri.

Manastiri i Krorëzit

Fig. 191a — Manastiri i fortifikuar i Krorzit, Sarandë. Pamje.

Fig. 191b — Manastiri i fortifikuar i Krorzit, Sarandë. Rikonstruksion.

Fig. 191c — Manastiri i fortifikuar i Krorzit, Sarandë. Planimetria.

Fig. 191d — Manastiri i fortifikuar i Krorzit, Sarandë. Planimetria.

ndodhet pranë të parit mbi një kodër në breg të detit, prej së cilës soditet një pamje mjaft e bukur. Si në Kakome edhe këtu ruhet një kullë trikatëshe e fortifikuar, por në të cilën, për shkak të mosnivelimit të terrenit hyhet pa shkallë drejt në katin e dytë.

Në katin e tretë, përveç frëngjive, ndodhet dhe një mashikul guri që del konsol dhe shërbente për mbrojtjen e hyrjes.

Të dy manastiret janë ndërtuar rreth mesit të shek. XVII. Ndryshe nga manastiret e Krorëzit dhe të Kakomesë, manastiri i Demës (rrethi i Sarandës) i së njëjtës kohë, mbrohet nga një mur rrethues i pajisur me kulla, të cilat në anën e brendshme janë. krejtësisht të hapura.

Përveç kishave dhe manastireve ka pasur edhe ura të fortifikuara, por këto nuk na janë ruajtur deri në ditët tona edhe për faktin se kanë qenë të rralla dhe në ndonjë rast me materiale jo rezistente, siç është druri. Me të dhënat që kemi deri tani, këtë gjini ndërtimesh mund ta ilustrojmë vetëm me dy shembuj. Në shek. XV, një urë e, fortifikuar lidhte dy brigjet e Bunës. Ura u ndërtua në vitin 1478 nga turqit, gjatë rrethimit të dytë të Shkodrës dhe kishte për qëllim të pengonte afrimin e anijeve për të ndihmuar Shkodrën e rrethuar.

Në veprën e Barletit «Mbi rrethimin e Shkodrës», nuk bëhet fjalë për llojin e materialit, me të cilën u ndërtua ura, por sigurisht ajo ka qenë prej druri. Në të dyja anët e urës u ndërtua nga një kullë. Njëra nga kullat iu ngarkua për ta ndërtuar bejlerbeut të Rumelisë, ndërsa tjetra atij të Anadollit.

Kullat u pajisën me mjete të shumta luftimi dhe municione dhe pas kësaj, pjesa kryesore e ushtrisë u largua, duke lënë pjesën tjetër për të vazhduar bllokimin e qytetit.

Ura tjetër i përket një periudhe mjaft më të vonë dhe ndryshe nga e para ajo është prej guri.

Ura ndodhet në qytetin e Gjirokastrës dhe i shërbente ujësjellësit që çonte ujin në kala, i ndërtuar nga Ali pashë Tepelena pas pushtimit të Gjirokastrës, më 1813. Në një skaj të urës ndodhej pusi i kontrollit dhe pranë pusit një kullë e lartë me muraturë guri e me plan katror.

Kulla ruante urën dhe kryesisht pusin e kontrollit.