• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIMET Në SHEKUJT XVIII-XIX

Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare.

Shthurja e regjimit feudale-ushtarak osman që sapo kishte filluar në Perandorinë Osmane gjatë shekullit XVI, në shekullin XVII kishte bërë hapa përpara. Ky proces u shfaq edhe në Shqipëri në pjesën e parë të këtij shekulli.

Pakësimi i fushatave ushtarake fitimtare, mbi të cilat mbështetej tërë sistemi i Perandorisë Osmane, shpenzimi në mënyrë joproduktive i të ardhurave të fituara nga luftërat dhe taksat, krijimi i shteteve të centralizuara në Evropën Perëndimore dhe shpërngulja e qendrës ekonomike botërore nga Mesdheu në bregdetin evropian të Atlantikut, ishin nga faktorët kryesorë që shkaktuan rënien e Perandorisë Osmane.

Me shthurjen e sistemit feudalo-ushtarak dhe dobësimin e pushtetit qendror turk u dobësua edhe administrata shtetërore e Perandorisë. Kjo u dha rast feudalëve të fuqishëm shqiptarë të fuqizoheshin ekonomikisht dhe politikisht. Me forcimin e pozitave të tyre, ata tani mbanin pranë vetes një aparat nëpunësish dhe një ushtri personale mercenarësh. Vetë shteti turk, duke qenë në vështirësi të madhe financiare, i lakmonte për vete pasuritë që ata kishin grumbulluar. Synimi që ata kishin për t´u shkëputur nga sundimi osman bëri që të lindnin kontradikta të ashpra midis feudalëve të mëdhenj shqiptarë dhe pushtetit qendror. Shpeshherë sulltanët dërgonin ekspedita ndëshkimore kundër tyre. Me kalimin e kohës këta feudale u kthyen në sundimtarë gjysmautonomë dhe autonome që qëndronin në krye të territoreve të mëdha apo të vogla, që u quajtën pashallëqe dhe që zëvendësuan ndarjen e vjetër administrative të sanxhaqeve. Që në mesin e shekullit XVIII, në Shqipëri ishin krijuar pashallëqet e Shkodrës, Delvinës, Vlorës, Elbasanit, etj. Sundimtarët e pashallëqeve kthyen në vasalë feudalët e tjerë brenda pashallëkut të tyre. Ata krijuan kështu aristokracinë e lartë shqiptare, familjet e së cilës thirreshin oxhaqe. Tendenca për të zgjeruar pashallëqet në kurriz të pashallëqeve fqinje, shkaktoi: shpërthimin e konflikteve të armatosura midis sundimtarëve të këtyre pashallëqeve, të cilët vazhduan, në disa raste, dhe me dhjetëvjeçare. Kjo periudhë karakterizohet nga konflikte dhe luftëra të vazhdueshme midis feudalëve, si dhe midis feudalëve nga njëra anë dhe masave të shfrytëzuara të qytetarëve e fshatarëve nga ana tjetër.

Luftërat feudale morën përpjesëtime më të mëdha, sidomos në pashallëqet e Shkodrës, Beratit dhe Janinës, të cilat shërbyern dhe si bërthama për krijimin e pashallëqeve të mëdha shqiptare. Në funksion të kësaj gjendjeve qenë ngritur dhe fortifikimet. Zakonisht, në qytetin kryesor të pashallëkut, ku ishte edhe rezidenca e sundimtarit, vërehen gjurmë më të dukshme të ndërtimeve mbrojtëse të kësaj periudhe. Këto rezidenca qenë ngritur në kalatë që ekzistonin edhe më parë, si Shkodra, Berati, Janina, etj, të cilat u plotësuan me ndërtime mbrojtëse të reja, që u përgjigjeshin më mirë zhvillimit që kishte marrë artileria. Ka pasur edhe raste në ndonjë pashallëk të vogël, si ai i Delvinës, ku janë mjaftuar me ndërtimet ekzistuese pa bërë ndonjë rindërtim të rëndësishëm. Pas një periudhe të gjatë ndërprerjeje, në këtë kohë janë bërë ndërtime të kufizuara edhe në qendrat e fortifikuara të sanxhaqeve dhe vilajeteve të dikurshme, si në Elbasan, Krujë, etj. Për Elbasanin kjo del qartë edhe nga një dokument i vitit 1802, ku thuhet se Abdulla Pasha, vuri fshatarë nga rrethi i Elbasanit për të pastruar hendekun e kalasë që ishte i mbushur dhe mbylli dy portat e jeniçerëve, punime që zgjaten 2 vjet.

Në periudhën e pashallëqeve, kalaja e Elbasanit ruajti karakterin e saj mesjetar, veçse në një kullë që shihte nga pazari, mbi të cilën sot ndodhet kulla e sahatit, u hapën tri frëngji të mëdha për topa.

Fig. 162 — Kalaja e Elbasanit. Kullë e rindërtuar në shek. XVIII.

Kalaja e Peqinit nga një kala garnizoni u kthye në rezidencë për feudalët vendas. Asaj ju shtuan katër kulla, tri poligonale dhe një katërkëndëshe. Dy nga kullat e qosheve, që ishin të rrumbullakëta u kthyen në poligonale,

Fig. 163 — Kullë e shek. XVIII në kalanë e Peqinit.

u mbyllën me mur hapësirat midis bedenave, duke krijuar një parapet të pandërprerë, në të cilin u hapën frëngji topash dhe pushkë (1) .

Pjesa e sipërme e parapetit dhe e kullave u konturua me një kornize gurësh të vendosur në formë dhëmbësharre. Gjithashtu, kullat u pajisën me frëngji pushkësh dhe topash.

Fig. 164 — Kullë e shek. XVIII në kalanë e Peqinit. Planimetria e kullës.

Muret e kullave të periudhës së parë u rikonstruktuan, duke iu shtuar në pjesën e brendshme një mur me trashësi 0,60-0,75 m, mbi të cilin mbështetej kupola prej guri, që ndante katin e parë me të dytin. Këto kulla, në këtë periudhë, përbëheshin nga dy kate, ku secili kat kishte nga një kthinë të pajisur me frëngji. Katet e para kishin nga tri frëngji topash dhe dy pushkësh, me nga tri të çara për gjuajtje, ndërsa kati i dytë ishte pajisur vetëm me frëngji pushkë. Kullat mbuloheshin, si dhe në periudhën e parë, me çati. Veshja nga jashtë dhe kthimi në poligonale (tetëkëndëshe) i kullave të rrumbullakëta të qosheve është bërë në mënyrë të tillë që faqet të bien me pjerrësi mbi terrenin. Të njëjtën pamje kanë edhe kullat e ndërtuara rishtazi. Prej tyre, më e rëndësishme është një kullë e madhe poligonale në mesin e murit verilindor. Në ndryshim nga kullat e tjera, kati i parë i saj ndahet në tri kthina të vogla, të mbuluara me qemere cilindrike, të cilat ndahen në vetvete në dy kate me dysheme druri, duke u lënë një lartësi prej 1,40 m bodrumeve, që shërbenin si depo. Kati i sipërm i kësaj kullë kurorëzohet nga një parapet i pajisur me frëngji të shumta pushkë. Frëngjitë e topave të shek. XVIII, ndryshe nga ato të periudhës së parë të ndërtimit (shek. XVI), kanë në planimetri formën e dy trapezave të bashkuar kundrejt brinjëve më të ngushta, ku secila prej tyre mbulohet me nga një qemer trungkonik. Kështu, ato lejojnë vendosjen e topave të kalibrave më të mëdhenj dhe një manovrim më të mirë të tyre. Frëngjitë për pushkë na paraqiten në anën e brendshme në formën e një kamareje drejtkëndëshe me tri të çara vertikale, të cilat kontrollojnë drejtime të ndryshme.

Me ripërshtatjet që ju bënë kalasë së Peqinit, ajo u bë e aftë për t´i rezistuar për njëfarë kohe fuqisë sulmuese të një feudali fqinj. Kështu, kalaja e Peqinit, mundi t´u bëjë ballë për 8 muaj topave të ulqinakëve që sollën bushatllinjtë nga Durrësi, më 1775, si dhe një rrethim tjetër prej 6 muajsh në vitin 1785 (2) .

Kalaja e Peqinit, duke qenë në kufi të dy pashallëqeve më të mëdha, atij të Shkodrës dhe Beratit, është lakmuar prej të dy palëve dhe është bërë shkak luftërash dhe grindjesh të vazhdueshme, për të mbajtur në zotërim atë dhe për pasojë edhe krahinën përreth.

Mbeturina të rëndësishme të periudhës së pashallëqeve konstatojmë edhe në kalanë e Beratit, Krujës dhe Shkodrës. Në Krujë, nga kjo periudhë ruhet një kullë e rrumbullakët, në anën lindore të kalasë. Kulla është pajisur me katër frëngji të mëdha topash, me hapje në anën e jashtme dhe ngrihet fare pak mbi sheshin e kalasë. Po kësaj periudhe i përkasin dhe një pjesë e mureve të parapeteve të përshkuara nga frëngji për armë zjarri.

Në Bërat, ndërtimet mbrojtëse të shek. XVIII-XIX zënë vend më të rëndësishëm, pasi Berati ishte qendra e njërit nga tri pashallëqet e mëdha shqiptare. Këto ndërtime janë kryer në periudhën e sundimit të Ahmet Kurt pashës dhe më vonë, kur Berati ra nën sundimin e tij, prej Ali pashë Tepelenës. Ahmet Kurt pasha e rindërtoi kalanë me 1768. Punimet zgjaten 5 muaj dhe punuan 450 ustallarë (3) . Më vonë, Ali pasha, përveç rindërtimeve që bëri brenda në kala, ndërtoi nga themelet një kështjellë të vogël mbi një kodër në verilindje të saj, përballë hyrjes kryesore.

Nga kjo kështjellë, e njohur me emrin «kalaja e Biftës», sot nuk ruhet më asnjë gjurmë. Ndërtimet e periudhës së pashallëqeve në kalanë e Beratit konsistojnë, përveçse në riparimin e mureve dhe në ndërtimin e parapeteve me frëngji, në oborrin e fortifikuar, pranë hyrjes kryesore, në ndërtimin e disa kullave dhe në hapjen e ndonjë frengjie për topa gjatë murit rrethues. Për t´u përmendur janë dy kulla në anën jugore, të cilat kontrollojnë rrugën që kalon gjatë luginës së Osumit, bri kodrës së kalasë, si dhe të një kullë poligonale për artileri, të shkëputur nga muret rrethuese, e cila kontrollon më nga afër këtë zonë.

Fig. 165 — Kullë e shek. XIX në kalanë e Beratit.

Kullat e kësaj periudhe kanë forma poligonale, zakonisht gjashtëkëndëshe me faqe që bien me pjerrësi mbi terrenin. Muret e tyre kanë një trashësi prej 2.5 m dhe janë të ulëta, në pjesën e brendshme, deri në nivelin e katit të dytë, për të pasur qëndrueshmëri kundrejt goditjeve të artilerisë, janë të mbushura me dhë, ndërsa kati II i lirë është pajisur me frëngji për topa. Kulla e veçuar pranë bregut të lumit është me tri frëngji të mëdha për topa të kalibrit të rëndë. Frëngjitë, në anën e brendshme kanë një gjerësi prej l m, ndërsa nga jashtë hapën me 2.80 m dhe mbulohen me qemere trungkonike. Siç kuptohet dhe nga gjurmët e ruajtura, kulla mbulohej me çati. Faqet e jashtme të kësaj kullë janë ndërtuar me gurë të vegjël, të latuar në forma drejtkëndëshe, të vendosur në rreshta paralele. Kati i poshtëm i mbushur me dhe, kufizohet prej ambientit të frëngjive në anën e jashtme nga një kornize gurësh të punuar, që dalin në formë dhëmbi. Nga kjo pikëpamje ajo të kujton ndërtimet fortifikuese të Ali pashë Tepelenës dhe ngjason më tepër me kullat e kalasë së Gjirokastrës e Tepelenës.

Kalasë së Shkodrës, në kohën e sundimit të pashallarëve bushatllinj, ju bënë disa ripërshtatje. Muret perimetrale u pajisën me frëngji të mëdha për topa. Si dhe në kalatë e tjera të kësaj periudhe, ato kanë në planimetri formën e një trapezi me bazën e madhe të drejtuar në anën e jashtme. Një kullë masive, me planimetri të çrregullt, e ndërtuar për artileri, qe ngritur në skajin perëndimor të kështjellës dhe kontrollonte rrugën që vjen nga Lezha për në Shkodër si dhe kalimin e Bunës tek ura e Bahçallëkut. Ajo ka një dalje sekrete jashtë mureve të kalasë, e cila është maskuar prej shikimit nga poshtë me anën e një muri të vogël tërthor, i cili, me trashësinë e tij prej 2,50 m shërbente edhe për ta mbrojtur këtë dalje nga goditjet me armë zjarri apo artileri.

Fig. 165a — Kalaja e Shkodrës. Kullë e periudhës së Bushatllinjve, shek. XVIII.

Kulla ka një lartësi prej 12 metra dhe trashësi muresh 2,20 m. Ajo ndahet në tri kate nga qemere cilindrike me muraturë guri. Platforma e kullës e kurorëzuar nga frëngji të mëdha topash, ndodhet në një rrafsh me terrenin e brendshëm të kalasë. Kështu, për të hyrë në katin e sipërm të kullës, është ndërtuar një tunel i mbuluar me qemer, i spos-tuar në brendësi të kalasë, nëpërmjet të cilit zbritet me shkallë në katin e sipërm të kullës, ndërsa katet e tjera lidheshin midis tyre me shkallë të gurta, të ndërtuara në një skaj të murit perimetral të saj. Por ndërtimet më të rëndësishme u kryen në pjesën qendrore të kalasë, paralel me murin ndarës të oborrit të dytë, në atë kohë i rrënuar, u ndërtua një mur i ri me lartësi 5 m, i cili ndërpriste mespërmes territorin e brendshëm të kalasë. Gjatë këtij muri ruhen dy porta, njëra në skajin lindor ndërsa tjetra në mes. Portat janë mbuluar me qemere cilindrike, që në pamjen ballore përfundojnë me një hark trefish gurësh të punuar me kujdes,

Fig. 165b — Porte në murin ndarës të oborrit të dytë shek. XVIII, Shkodër.

rreth 20 m larg këtij muri, në brendësi të kalasë, është ndërtuar dhe një mur tjetër paralel me të parin, që së bashku veçojnë pjesën qendrore të kalasë. Brenda tyre kanë qenë ndërtuar midis të tjerave edhe depo të nëndheshme, njëra prej të cilave ruhet akoma në gjendje të mirë. Periudhës së pashallë-qeve i përket dhe rindërtimi i një pjese të mirë të murit ndarës të kështjellës, i cili në pjesën e sipërme është pajisur me frëngji për armë zjarri. Të gjitha ndërtimet e kësaj periudhe dallohen nga teknika e ndërtimit me gurë të latuar me kujdes, në forma të rregullta katër-këndëshe, të vendosura në rreshta paralele. Nganjëherë janë përdorur ganxha prej hekuri tërthor fugave paralele, që lidhin rreshtat e gurëve, ashtu siç i takojmë dhe në urat e shek. XVIII-XIX. Gjithashtu, në disa nga gurët e veshjes, në vende të dukshme janë gdhendur shpata me teh të harkuar, simbol i njohur dhe në ndërtime të tjera të shek XVIII-XIX.

Por midis gjithë sundimtarëve të pashallëqeve, u dallua për ngritje fortifikimesh Ali pashë Tepelena, i cili nga fundi i sundimit të tij, mundi të krijojë një shtet thuajse të pavarur, me kryeqendër Janinën. Në kufijtë tanë shtetërorë ndodhet vetëm një pjesë e kalave të ndërtuara apo të rindërtuara prej tij, si Tepelena, Gjirokastra, Shën-Triadha, Mahallaja, Porto-Palermo, etj. Qëllimi i Ali Pashës në ndërtimin e një rrjeti të tërë fortifikimesh në territorin e sunduar prej tij ishte jo vetëm zhdukja e anarkisë feudale dhe sundimi i plotë i vendit, por edhe krijimi i një shteti të pavarur shqiptar, ku të përfshihej edhe Shqipëria Veriore. Midis ndërtimeve të tjera Aliu u vuri rëndësi të veçantë fortifikimeve dhe nxitoi të ndërtonte një sistem të tërë kështjellash dhe kullash të veçuara, pasi parashikonte një konflikt të armatosur me Turqinë. Prandaj kështjellat e tij janë ngritur në pika të rëndësishme strategjike, pranë rrugëve nga mund të kalonte ushtria turke si dhe në qytetet dhe portet kryesore. Për më tepër, Ali pashë Tepelena filloi të krijonte një rajon tepër të fortifikuar në krahinën malore të Sulit, të cilën do ta kishte në rast nevoje si vend të rezistencës së fundit, për të pasur mundësi të grumbullonte dhe riorganizonte forcat kundër ushtrisë turke superiore në numër.

Në ndërtimit e tij ushtarake Aliu përdori një numër të madh arkitektësh dhe inxhinierësh të huaj francezë dhe italiane, por në krye të punimeve, nga viti 1800 deri rreth 1812, qëndronte Petro Korçari (4) , një mjeshtër shqiptar, të cilin konsulli i përgjithshëm i Francës në Shqipëri, Fransua Pukëvili, e quan «Voban» (5) të tij. Vetë Aliu ndërhynte shumë në punimet dhe nuk kishte besim në arkitektët e huaj. Ai përdori për ndërtimin e kështjellave mjeshtra nga krahina e Korçës, Përmetit, Gjirokastrës, Janinës dhe Dibrës.

Veç kalave që ndërtoi Ali Pasha, jashtë territorit të sotëm të Shqipërisë, si në Janinë, Prevezë, Artë, Sul, etj., ai ndërtoi shumë fortifikime edhe brenda këtij territori, si në Tepelenë, Gjirokastër, Shën-Triadhë, Butrint, Mahalla, Libohovë, Shën-Vasi, Porto-Palermo, Bërat.

Pjesa më e madhe e këtyre fortifikimeve ruhet në gjendje të mirë apo të mjaftueshme për t´u studiuar. Ndërtimet ushtarake të Ali Pashës dallohen nga teknika e ndërtimit me gurë të latuar me kujdes, dhe kur lejonte terreni, nga format e rregullta gjeometrike, në të cilat mbizotëronte drejtkëndëshi, nga kullat dhe muret e ulëta e me faqe të pjerrëta në anën jashtme, frëngjitë e mëdha për topa me hapje nga jashtë si dhe nga disa elemente dekorative, si kornizat prej guri, që konturojnë zakonisht pjesën e sipërme të kurtinave dhe kullave, me lartësi të barabartë. Jo të gjitha kalatë e Ali Pashës janë të një rëndësie dhe u është kushtuar i njëjti kujdes. Sipas qëllimit dhe rrethanave, në të cilat ato u ndërtuan, kombinohet utiliteti, qëndrueshmëria dhe madhështia.

Vendlindjen e tij, Tepelenën, Aliu donte ta bënte një rezidencë të dytë të tij pas Janinës që të mos binte më poshtë nga ajo nga shkëlqimi dhe madhështia. Por para se të ndërtonte kalanë në këtë qytet, Aliu synoi të nënshtronte një herë krahinën e Gjirokastrës, Delvinës dhe Himarës e sidomos të kishte një dalje në det në këtë zonë, ku si vendin më të përshtatshëm gjeti Butrintin. Kështu, rreth vitit 1797, ai ndërtoi një kështjellë të vogël në fshatin Mahalla të Delvinës, mbi nië kodër të ulët, nga ku zotërohej një pjesë e luginës së lumit Pavlla. Kjo ishte një kështjellë e dobët, muret e saj kishin një gjerësi prej vetëm 0,75 m dhe lartësi 3,50 m. Me planimetri në trajtën e një trapezi, ajo ka katër kulla drejtkëndëshe në qoshet dhe dy hyrje, nga të cilat hyrja kryesore përshkon murin verior, ndërsa tjetra, më e vogël, murin jugor.

Fig. 166a — Kalaja e Mahallasë, Sarandë. Pamje e brendshme.

Fig. 166b — Kalaja e Mahallasë, Sarandë. Planimetria.

Kullat me lartësi 7 m janë ndarë me dysheme druri në dy ose në tri kate. Ato bien me faqe vertikale dhe i ngjajnë më tepër një banese të zakonshme të fortifikuar se sa kullave të një kështjelle. Katet e para janë pajisur me frëngji pushkë dhe ndonjë dritare të vogël, ndërsa katet e sipërme, që shërbenin për banim, ndriçoheshin nga dritare relativisht të gjera, të mbuluara me harqe guri ashtu siç i takojmë edhe në banesat e kësaj kohe. Të gjitha kullat mbuloheshin me çati me konstruksion druri me katër kullime. Brenda kështjellës qe ndërtuar një banesë, konturet e jashtme të së cilës shquheshin akoma midis rrënimeve.

Kështjella e Mahallasë

Fig. 166c — Kalaja e Mahallasë, Sarandë. Pamje e përgjithshme.

Fig. 166d — Kalaja e Mahallasë. Rikonstruksioni.

ndryshon shumë nga cilësia nga shumë fortifikime të tjera të ndërtuara prej Ali Pashës. Kjo ndodh jo sepse ishte një nga fortifikimet e para të ndërtuara prej tij, por nga vetë qëllimi dhe rrethanat, në të cilat u ndërtua. Pa dyshim, ajo u ngrit në një kohë mjaft të shkurtër, gjë që ta sugjeron edhe sasia e paktë e materialit të përdorur.

Ali Pasha e ndërtoi këtë kala për të qenë më afër ngjarjeve, që po zhvilloheshin në Butrint pas likuidimit të Republikës së Venedikut dhe pushtimit nga francezët të Ishujve Jonianë dhe për të pasur një vetëqëndrim më të sigurtë kundrejt ndonjë sulmi të papritur prej sanxhakbeut të Delvinës, që ishte në armiqësi me të. Pra, ajo qe e caktuar ti qëndronte sulmit të një fuqie të vogël dhe armëve të lehta.

Vetë pozicioni i kësaj kalaje, në një vend të thellë e të izoluar, të rrethuar në të katër anët me kodrina e male, fshihte synimet e Ali Pashës për pushtimin e Butrintit para se Turqia të kishte hyrë në luftë me Francën. Një qëllim të ngjashëm ka pasur edhe kështjella e Shën-Triadhës.

Fig. 167 — Pamje e kalasë së Shën-Triadhës, Gjirokastër.

Ajo u ndërtua për të mbajtur nën presion qytetin e Gjirokastrës, të cilin Aliu prej kohësh ëndërronte ta fuste nën zotërimin e tij. Kështjella e Shën-Triadhës u ndërtua rreth viteve 1809-1810 mbi një nga lartësitë e vargut të kodrave, që shtrihen në lindje të luginës së Drinosit, përballë qytetit të Gjirokastrës, me qëllim që të kontrollonte rrugët e furnizimeve dhe për të kryer herë pas here inkursione kundër këtij qyteti, që duhet ta ndjente më nga afër praninë e fuqisë së Ali Pashës. Kështjella ka formë katërkëndëshe me katër kulla poligonale në qoshet, ndërsa hyrja e vetme hapej nga veriu kundrejt njerës nga brinjët më të ngushta midis dy kullave të kësaj ane. Teknika e ndërtimit është po ajo, e njohur në ndërtimet e tjera të Aliut, me gurë të vegjël drejtkëndësh, të punuar me kujdes e të vendosur në rreshta të rregullt. Në gjendjen që ka arritur në ditët tona, kjo kështjellë nuk ruan as parapete, frëngji apo elemente të tjera të fortifikimit. Pjesa më e ruajtur e një muri dhe e një kullë arrin lartësinë 7 m. Ndërtimet e brendshme kanë qenë të shumta në këtë kështjellë. Ato shërbenin për qëndrimin e garnizonit, ruajtjen e ushqimit dhe municionit. Prej tyre ruhet vetëm një kthinë e mbuluar me qemer cilindrik, e cila ka si mur të jashtëm vetë murin jugor të kështjellës. Megjithëse një nga kështjellat e dobëta të Ali Pashës, ajo ishte e denjë për të përmbushur qëllimin që i qe caktuar. Këtë e tregojnë ngjarjet e mëvonshme për pushtimin e kalasë së Gjirokastrës si dhe vetë fakti që gjirokastritët nuk kishin një forcë të tillë sulmuese që të pengonin ndërtimin e saj. Një diçka tjetër, që e favorizonte garnizonin e Shën-Triadhës, ishte dhe vetë terreni i lartë kodrinor, mbi të cilin qe ndërtuar kështjella.

Një kështjellë tjetër katërkëndëshe Ali Pasha e ndërtoi në Butrint, pranë grykës së derdhjes në det të kanalit të Vivarit.

Fig. 168a — Kalaja në derdhje të kanalit të Vivarit, Butrint. Pamje.

Fig. 168b — Kalaja në derdhje të kanalit të Vivarit, Butrint. Planimetria.

Ajo u ndërtua me nxitim rreth viteve 1807-1808, për të ndaluar zbarkimin e ushtrive franceze të Korfuzit. Kështjella ka përmasa 20x30 m, me katër kulla të vendosura në qoshet. Dy kullat e drejtuara nga deti kanë planimetri rrethore, ndërsa dy të tjerat, në anë të kundërt, janë katërkëndëshe. Midis këtyre të fundit ndodhet edhe porta kryesore e kështjellës. Një portë tjetër më e ngushtë është hapur në mesin e murit verior, në drejtim të bregut të kanalit.

Mënyra e mbrojtjes së kësaj porte të tërheq vëmendjen në mënyrë të veçantë. Përveç dy kullave, që e mbronin nga ana e jashtme, ajo ka dhe një sistem të brendshëm fortifikimi. Kur hyn në kështjellë nga kjo portë, do të kalosh më parë në një kthinë të ngushtë dhe të gjatë, të mbuluar me qemer cilindrik, të cilës në të dy krahët i mbështeten dy kthina të tjera të barabarta nga gjatësia. Ndërsa kthina qëndrore, e cila komunikon me portën, është e hapur, dy të tjerat janë të mbyllura me mur dhe komunikojnë me oborrin e kështjellës me anën e portave. Kthina lindore nuk ka asnjë dritare dhe shërbente si depo, ndërsa ajo perëndimore është një kthinë me frëngji për mbrojtjen e portës. Prej saj, tri frëngji pushkë të pjerrëta shpojnë murin verior të kështjellës. Dy të parat drejtohen nga deti, për të asgjësuar armikun para se t´i afrohej portës. Frëngjia tjetër drejtohet në të kundërt të të parave. Ajo përshkon qoshen veriore të murit lindor të kthinës dhe pas tij, vetë murin e kështjellës, duke përfunduar fare pranë paturës së portës. Kjo e fundit kishte si funksion mbrojtjen e portës, pasi armiku ta kishte arritur atë. Tri frëngji të tjera përshkojnë murin lindor të kthinës, që ka një gjerësi prej 0,70 cm. Ato shërbenin për të asgjësuar armikun, pasi ky të kishte shpërthyer portën.

Gjithçka në ndërtimin e kësaj kështjelle tregon që synimi kryesor ishte mbrojtja nga ana e detit. Në këtë drejtim janë ndërtuar dhe kullat më të fuqishme të pajisura me frëngji të mëdha topash, trashësia e mureve të të cilave arrin në bazë 2,80 m, ndërsa dy kullat e tjera me planimetri katërkëndëshe, që nuk i ekspozohen goditjes me artileri nga anijet, kanë një trashësi muresh 1,00-1,20 m. Muret dhe kullat kanë lartësi të barabarta, prej 5 m. Pjesa e sipërme e mureve përfundon me një parapet, që përshkohet nga frëngji pushkë dhe kufizohet në anën e jashtme me një kornize gurësh të punuar, që dalin pak nga sipërfaqja e murit. Kështjella në derdhje të Vivarit i takon një periudhe të vetme ndërtimi. Ajo është ngritur brenda një kohe të shkurtër, për të përmbushur një qëllim të caktuar, duke kursyer materialin dhe çdo element tjerër që nuk do t´i shërbente drejtpërsëdrejti mbrojtjes. Kështu mund të shpjegohet ndërtimi i kullave më të fuqishme vetëm në drejtimet e mundshme të sulmit, kujdesi i treguar për mbrojtjen e portës që komunikon me kanalin, si dhe teknika e ndërtimit rnë pak e kujdesshme në anët që nuk i ekspozohen drejtpërdrejt sulmit.

Me një pamje krejt të ndryshme na paraqitet kështjella e Libohovës

Fig. 169 — Kështjella e Libohovës. Pamje.

me një planimetri thuajse drejtkëndëshe 70x50 m. Ajo mbrohet nga 3 kulla poligonale në qoshet dhe me një bastion me formë të çrregullt gjeometrike në qoshen tjetër.

Fig. 170 — Kështjella e Libohovës Planimetria.

Format e mprehta dhe kërcënuese të bastionit, në pjesën më të dukshme të kalasë, punimi i përsosur me gurë të latuar, kornizat dhe format trungkonike të theksuara të kullave, fshehin në të vërtetë dobësinë e mureve të kësaj kështjelle, që në bazë nuk kanë një trashësi më të madhe se 1,40 dhe 0,70 m në pjesën e sipërme. Ideja e madhështisë dhe e pushtetit të Ali Pashës ka mbisunduar në ndërtimin e kësaj kështjelle. Ajo është ndërtuar mbi një platformë shkëmbore, që qëndron kërcënueshëm mbi fshatin e Libohovës. Këtë kala, së bashku me sarajin që ajo rrethonte, Ali Pasha e ndërtoi për të motrën e tij, Shanishanë.

Pas nënshtrimit të bregdetit Jon, nga Butrinti deri në Vlorë, Ali Pasha u kujdes të ndërtonte edhe në këtë zonë disa kështjella. Sipas dëshmisë së konsullit francez Pukëvil, një kështjellë u ndërtua në fshatin Shën-Vasi, por ajo ishte me materiale të dobëta, më tepër me plithar e dru dhe sot nuk ruan asnjë gjurmë. Por Aliu ndërtoi një kështjellë solide në Porto-Palermo,

Fig. 171a — Kështjella e Porto-Palermos. Pamje e përgjithshme.

Fig. 171b — Kështjella e Porto-Palermos. Pamje e një bastioni.

e cila ruhet në gjendje të mirë edhe sot. E ngritur mbi një rrip toke, që futet thellë në det, ajo ka një formë katërkëndëshe me katër bastione të mprehta në qoshet. Por ndryshe nga kështjellat e përshkruara deri tani, ajo e Porto-Palermos është krejtësisht e mbuluar dhe mbi parapetin që rrethon tarracën janë hapur shumë frëngji për topa. Në brendësi ka salla, depo dhe kthina të shumta. Një palë shkallë guri, të ndërtuara në pjesën qendrore, të ngjisin, në tarracë nëpërmjet një të hapure katërkëndëshe, të lënë aty për këtë qëllim. Të gjitha kthinat mbulohen me qemere guri. Një kujdes i veçantë është treguar për mbrojtjen e hyrjes, që ndodhet në mesin e njërit ballë, midis dy bastionesh. Nga brenda, ajo kontrollohet prej murit me frëngji pushkë të një kthine anësore; gjithashtu një mur me frëngji është ndërtuar në anën e brendshme, përballë hyrjes. Ndërsa në anën e jashtme, mbi qemerin e portës, del në formë konsoli një ballkon guri për hedhje rrëshire, një rudiment mesjetar, që i kishte kaluar koha dhe që shërbente në këtë rast më tepër për qëllim dekorativ.

Por ndërtimet më të rëndësishme të Ali Pashës në Shqipërinë e Jugut, ishin kalaja e Gjirokastrës dhe e Tepelenës. Kalaja e Gjirokastrës

Fig. 172 — Kalaja e Gjirokastrës. Gravurë e shek. XIX (viz. E. Lir).

Fig. 172a — Kalaja e Gjirokastrës. Pamje nga jugu.

u pushtua nga Aliu në vitin 1812 dhe menjëherë ai filloi rindërtimin e saj. Projektues i disa pjesëve të kalasë dhe një nga zbatuesit kryesorë të punimeve ishte Petro Korçari, ose mjeshtri Petro nga Përmeti, siç e quan Remerandi. Rindërtimi i kalasë, i një saraji dhe i disa godinave anekse u bë me një ngutësi aq të madhe, saqë të gjitha punimet u kryen brenda një viti e gjysmë. Kalaja përmbante, përveç barakave për vendosjen e një garnizoni prej 5.000 ushtarësh, magazina të shumta nëntokësorë, që ishin llogaritur mirë Për sigurimin e municioneve dhe ushqimeve të nevojshme. Kalesa nëntokësorë të çonin në të gjitha drejtimet e kësaj kalaje, që komandohej nga një bastion pranë këndit juglindor, për ndërtimin e të cilit kishin punuar afro 1.500 fshatarë (6) . Një pjesë e madhe e këtyre kthinave si dhe e ndërtimeve të tjera mbitokësore ruhen edhe sot në gjendje mjaft të mirë.

Kalaja është ndërtuar mbi një shkëmb, që ka formë kurriz-peshku dhe sundon me lartësinë e tij gjithë qytetin. Ajo ka një planimetri në formë të çrregullt dhe të përzgjatur, mbrohet nga 7 kulla

Fig. 173a — Kalaja e Gjirokatrës. Pamje e përgjithshme.

Fig. 173b — Kalaja e Gjirokatrës, Planimetria.

që kanë forma poligonale dhe trapezoidale dhe përshkohet nga 4 hyrje, prej të cilave 3 janë kryesore dhe njëra e dorës së dytë. Kullat dhe kurtinat kanë lartësi të barabarta. Kullat bien me faqe të pjerrëta dhe kanë lartësi të mëdha, që arrijnë deri në 30 m. Pjesa e poshtme e tyre, deri në një lartësi të konsiderueshme, është e mbushur me dhë, ndërsa pjesa e sipërme përmban 1-2 kate, që formojnë salla të mëdha të pajisura me frëngji të mëdha topash. Nga sipër, kullat mbulohen me qemere guri, që krijojnë platforma, të cilat shfrytëzohen gjithashtu për vendosjen e artilerisë. Topat vendosën edhe mbi kurtina, në parapetin e të cilave alternojnë frëngjitë për topa me ato për pushkë. është për t´u përmendur kulla që përfshihet në kompleksin e hyrjes veriore.

Fig. 174a — Kalaja e Gjirokastrës. Kompleksi i hyrjes veriore.

Fig. 174b — Kalaja e Gjirokastrës. Kulla poligonale në kompleksin e hyrjes.

Fig. 174c — Kalaja e Gjirokastrës. Pamje e brendshme e kullës.

Ajo ka në planimetri formën e një shtatëkëndëshi, që ngrihet mbi një bazament të rrumbullakët dhe del 0,70 m në formë xokolature nga faqet e kullës. Kulla ka një lartësi prej 30 m; deri në lartësinë 18 m është e mbushur nga brenda me dhë. Mbi këtë nivel ndodhet dyshemeja e katit I. Lartësia e këtij kati është 7 m dhe përbëhet nga një sallë e vetme, që mbulohet prej katër qemeresh cilindrike të vendosura paralel me njëra-tjetrën, të cilët mbështeten në muret anësore të kullës dhe mbi tri harqe të vendosura me hapësirë dritë tërthor kurbaturës së qemereve. Në muret me trashësi 3.30 m të kësaj khine janë hapur tri frëngji të mëdha topash që shikojnë në drejtime të ndryshme, ndërsa në një lartësi 4 m mbi dyshemenë ndodhen 7 dritare të vogla 0,30x0,60 m, me pragje të pjerrëta për shpërndarjen e dritës, të cilat në anën e jashtme ngushtohen dhe duken si frëngji pushkë. Platforma e kullës është rrethuar nga një mur me lartësi 2,25 m, në të cilin janë hapur 4 frëngji topash dhe 18 frëngji pushkë. Nga ana e jashtme, kulla ka një pamje madhështore. E punuar me gurë të skuadruar të dimensioneve të vogla, të vendosur në rreshta paralele, me faqe që bien me pjerrësi të dukshme mbi terrenin, ajo e thyen ashpërsinë e saj arkitektonike, vetëm nga kornizat e gurta, të thjeshta apo të trajtuara në formë dhëmbësharre, që kufizojnë pjesët e ndryshme arkitektonike si dhe nga frëngjitë e topave të rrethuara nga harqe të profiluara. Të çarat vertikale të frëngjive për pushkë e lehtësojnë pjesën e sipërme të kullës mbi platformë. Një pamje apo organizim të ngjashëm kanë edhe kullat e tjera, por kryesisht ato që ndodhen në pjesët më të dukshme.

Me interes janë dhe hyrjet që përshkojnë këtë kala.

Hyrja veriore

Fig. 175a — Kalaja e Gjirokastrës. Hyrja veriore.

Fig. 175b — Kalaja e Gjirokastrës. Korridori i hyrjes veriore.

mbrohet nga krahu i djathtë prej kullës së përshkruar si dhe murit në vazhdim të saj, që është pajisur në këtë drejtim me frëngji të shumta për armë zjarri. Muri që vazhdon në thellësi të hyrjes, kthen pranë saj, duke u bashkuar me një kënd të gjerë me murin ballor të hyrjes. Kjo kthesë është pajisur me tri frëngji pushkësh. Në të njëjtën mënyrë, është vendosur në krahun tjetër të hyrjes një kthinë me frëngji, që komandohen nga brenda dhe në vazhdim të tij një mur i thjeshtë, që do ta mbronte këtë portë prej goditjeve anësore nga distanca që poshtë kodrës. Porta është trajtuar në mënyrë monumentale; mbi shpatullat mbështetet një hark i dyfishtë, me gjerësi rreth 0,60 m, prej gurësh të punuar, i cili futet pak në thellësi të faqes së murit, ndërsa i gjithë konstruksioni i portës përfshihet në një fushë katërkëndëshe të thelluar, e konturuar me një kornize guri. Mbi këtë katërkëndësh dallohet një hark shkarkues që është në fakt vazhdim i qemerit të korridorit të hyrjes. Nga porta hyhet në një korridor të mbuluar me qemer cilindrik, i cili menjëherë merr një kthesë gati 90° nga e djathta. Korridori i mbuluar ka një gjatësi prej 18 m dhe ndriçohet nga një baxhë. Në anët e korridorit ndodhen kthina me frëngji të drejtuara kundrejt portës. Në mbarim të tij, korridori bën edhe një kthesë tjetër 90°, për të dalë në oborrin e kalasë. Muri fundor është pajisur me frëngji pusnkësh, që kontrollojnë gjithë gjatësinë e galerisë, me përjashtim të hyrjes. Trashësia e mureve të kalasë në këtë pjesë është 3,30 m. Porta jugore është më pak e mbrojtur nga porta veriore, megjithëse dhe ajo është trajtuar në mënyrë monumentale, madje e punuar më me kujdes. Në fasadë është pothuajse e njëjta pamje. Paturat përbëhen nga pilastra guri monolit të punuara më me kujdes, që përfundojnë nga sipër me pjesë të profiluara, të cilat zëvendësojnë kapitelet. Mbi këto të fundit mbështetet harku me gurë të punuar. Ashtu si dhe në portën veriore, i gjithë konstruksioni përfshihet në një fushë drejtkëndëshe, që del në forme dhëmbi 5 cm nga muri i kalasë. Porta mbrohet në krahun e djathtë nga një kullë me majë të mprehtë, që ka në planimetri formën e një katërkëndëshi të çrregullt. Nga porta hyhet në një korridor të ngushtë me gjatësi 10 m, i cili nga krahu i majtë lidhet, nëpërmjet një hapësirë të mbuluar me hark, me një varg kthinash të mbuluara me qemere cilindrike, të cilat ndriçohen nga dritare të hapura në murin e jashtëm të kalasë, ndërsa në të djathtë ndodhet një portë tjetër, e cila të çon më parë në një kthinë të vogël, të mbuluar me qemer, nëpërmjet së cilës shkohet tek porta e kullës. Mbulesa e korridorit është realizuar nëpërmjet dy qemerëve cilindrike, që ndjekin njëri-tjetrin, ku i dyti është më e ulët. Hapësira midis dy niveleve në skajet e takimit të dy qemerëve është mbyllur me një mur, në të cilin janë hapur 3 frëngji, që shikojnë nga porta.

Fig. 176 — Kalaja e Gjirokastrës. Korridori i hyrjes jugore.

Ato shërbenin për ndriçimin e korridorit si dhe për mbrojtjen e portës.

Porta e tretë kryesore, e quajtur «Porta e vezirit»,

Fig. 176a — Kalaja e Gjirokastrës. Porta e Vezirit,

Fig. 176b — Kalaja e Gjirokastrës. Porta e Vezirit. Pamje e brendshme.

ndodhet përballë portës jugore, në anën tjetër të kalasë. Ndryshe nga hyrjet që kemi përshkruar, ajo përshkon murin anësor të një kullë katërkëndëshe. Kështu që rruga që të çon tek ajo, kalon bri murit rrethues të kalasë, i cili me frëngjitë e tij është i vetmi mjet mbrojtjeje për këtë portë. Nga ana arkitektonike ajo është trajtuar si dy hyrjet e tjera. Kthina e brendshme e portës përbëhet nga nje korridor i gjerë i mbuluar me qemere dhe ka formën e shkronjës L, i cili të çon në drejtim të galerisë qendrore të kalasë. Pjesa që i takon katit të dytë të kullës ndahet me dysheme druri. Ndryshe nga hyrjet e tjera, ku kthinat e rojeve ndodheshin në anë të korridorit, këtu ato ndodhen në katin e dytë të kullës-portë. Ky kat përmban një kthinë të vetme, në të cilën ruhen gjurmët e katër oxhakëve si dhe të pesë dritareve, dy prej të cilave janë hapur nga ana e portës.

Midis ndërtimeve të shumta të brendshme, në kalanë e Gjirokastrës, të bie në sy në mënyrë të veçantë nië sistem galerish të mbuluara me qemere, që zënë pjesën qendrore të këtij fortifikimi. Duke filluar nga porta perëndimore dhe «Porta e vezirit» në drejtim të jugut, kalon një sistem trefish galerish, të mbuluara me qemere. Galeria,

Fig. 176c — Kalaja e Gjirokastrës. Galeri.

që i mbështetet murit jugperëndimor, formohet nga një sistem qemerësh cilindrike, që vijnë paralel njëra pas tjetrës, përpendikular me murin rrethues. Këto qemere mbështeten në një anë në murin e kalasë dhe në anën tjetër mbi pilona masive 4 m të gjerë të lidhur me harqe. Pas galerisë së përmendur vjen një sistem dyfish galerish me mbulesë qemeresh, që shkojnë paralel me murin rrethues dhe si të parat, mbështeten mbi harqe dhe pilona masive. Një galeri e tillë, por rrëzë murit jugor shkon në drejtim të veriut për tek bastioni i këndit.

Fig. 176d — Kalaja e Gjirokastrës. Galeria Veriore.

Galeritë e brendshme e shtonin solite-tin e kalasë në përgjithësi, dhe ajo që është më e rëndësishme, e mbronin prej goditjeve nga sipër.

Tepelena, vendlindja e Ali Pashës, ishte një nga selitë më të preferuara të tij. Prandaj, pak kohë pasi ai e shkëputi Tepelenën nga dora e Ibrahim Pashës, sundimtarit të pashallëkut të Vlorës, filloi ndërtimin e një saraji të madh që kishte përfunduar në vitet e para të shek. XIX, ndërsa ndërtimin e kalasë, Aliu e filloi, kur po hynte në konflikt të hapur me Portën e Lartë. Një mbishkrim në gjuhën greke, që është murosur mbi hyrjen lindore, e daton këtë ndërtimi me 1819 (7) .

Muret e kalasë ndjekin formën natyrore të terrenit.

Fig. 176e — Pamje e kalasë së Tepelenës. Gravurë e shek. XIX (viz. E. Lir).

Fig. 176f — Pamje e pjesshme e kalasë së Tepelenës.

Ashtu si dhe kalaja e Gjirokastrës ajo nuk ka ndonjë formë të rregullt gjeometrike. Përveç tri kullave poligonale, që janë vendosur në kthesat kryesore të mureve, për të kontrolluar më mirë këto të fundit, janë përdorur shpeshherë edhe dalje me kënd të drejtë të kurtinave që shohin në drejtimet kryesore të lëvizjes së mundshme të sulmuesve, të cilat zëvendësojnë në këto raste kullat ndërmjetëse. Terreni mbi të cilin është ndërtuar kalaja, paraqet pengesa të fuqishme natyrore, nga ana lindore dhe pjesërisht nga veriu; nga perëndimi, ku ndodhet edhe një nga hyrjet e kalasë, terreni është i ulët dhe për më tepër, në këtë anë, kalaja zotërohet nga një kodër më e lartë. Kështu, për sa i përket aftësive mbrojtëse, kalaja e Tepelenës qëndron shumë më poshtë nga ajo e Gjirokastrës.

Muret vijnë duke u zgjeruar në bazë, duke rënë me pjerrësi në anën e jashtme dhe kanë një trashësi që lëviz nga 2,50-5,00 m në pjesën e poshtme dhe 2-4 m në të sipërmen. Në brendësi, ato përforcohen me breza druri dhe deri në gjysmën e lartësisë shërbenin dhe si mure mbajtëse, për shkak të mosnivelimit të terrenit të brendshëm me atë të jashtëm. Kullat, si dhe në ndërtimet e tjera të Ali Pashës, bien me faqe shumë të pjerrëta. Ato janë veshur nga jashtë me gurë të skuadruar me kujdes dhe zbukurohen nga korniza horizontale guri. Në pjesën e sipërme, muret përfundojnë me shtegun e rojeve dhe një parapet. ku janë hapur frëngji të shumta për armë zjarri, midis të cilave ka frëngji dyshe për pushkë, ndërsa në vendet më delikate janë ndërtuar mashikula për hedhje lëngjesh të nxehta. Ndërtimet e brendshme, për ekonomizimin e vendit, i mbështeten mureve rrethuese. Ato mbulohen me qemere cilindrike, një thembër e të cilave është pjesë përbërëse e murit rrethues, Kalaja ka tri porta, njëra prej të cilave (lindorja) mban mbishkrimin «Porta e Vezirit».

Fig. 177 — Kalaja e Tepelenës. Porta e Vezirit.

Interes për zgjidhjen e tyre arkitektonike, paraqesin edhe dy hyrjet e tjera, prej të cilave më e ruajtur është hyrja jugore.

Fig. 178a — Kalaja e Tepelenës. Hyrja jugore. Pamje

Fig. 178b — Kalaja e Tepelenës. Hyrja jugore. Rikonstruksion.

Fig. 178c — Kalaja e Tepelenës. Hyrja jugore. Pamje të brendshme të hyrjes jugore.

Fig. 178d — Kalaja e Tepelenës. Hyrja jugore. Pamje të brendshme të hyrjes jugore.

Ajo është ndërtuar pranë njërës nga kullat poligonale. Porta e jashtme nuk i ekspozohet drejtpërdrejt shikimit, pasi ajo është ndërtuar në faqen anësore të një të thelluare drejtkëndëshe të murit të kalasë. Përballë portës qëndron kulla poligonale, e cila, duke qenë me përmasa të mëdha, kontrollon jo vetëm sheshin e vogël drejtkëndësh, që krijohet para portës, por dhe krejt murin jugor. Porta e parë ose e jashtme, është e tipit portë-urë. E vendosur mbi një bosht rrotullimi horizontal në nivelin e pragut, ajo komandohej nga brenda nëpërmjet një çikriku me zhinxhirë, që dilnin nga dy dritare të vogla dhe fiksoheshin në pjesën e sipërme të portës. Flegra e portës-urë shërbente njëkohësisht edhe si plan i pjerrët për bazamentin e nivelit të jashtëm dhe të brendshëm, mosnivelim që në gjendjen aktuale, arrin në 2 m. Mekanizmi i ngritjes dhe uljes së portës-urë ka qenë vendosur në pjesën e brendshme mbi një platformë dërrase, që vendosej mbi harkun e portës. Pasi kalon portën-urë, ndodhesh brenda një kthine katërkëndëshe, muri ballor i së cilës është pajisur me frëngji pushkë. Frëngjitë komandoheshin nga nje kthine tjetër, që ishte për truprojën. Por, për të shkuar në oborrin e kalasë, duhet të ktheheshe nga e djathta, ku ishte një portë e dytë dykanatëshe, e cila sigurohej nga brenda me katarah. Kthina katërkëndëshe e hyrjes ka qenë mbuluar me një qemer cilindrik. Platforma që krijohej mbi këtë qemer si dhe ajo e kthinave fqinje qarkohej nga një paraqet me frëngji pushkë (8) .

Kalaja e Tepelenës është një nga ndërtimet e fundit mbrojtëse të Ali Pashës, sepse shumë shpejt filloi lufta midis ushtrive turke dhe Aliut, kështu që shumë pjesë që u përkisnin ndërtimeve të brendshme të kalasë, mbeten të papërfunduara.

Disa tipare karakteristike, të para së bashku, i dallojnë fortifikimet e shek. XVIII-XIX nga ndërtimet mbrojtëse paraardhëse. Këto ndryshime u kushtëzuan në radhë të parë, nga përparimi i mjeteve dhe i metodave të sulmit, ndërsa për disa karakteristika më pak të qenësishme, siç është trajtimi i jashtëm, ndikuan në masë të madhe edhe faktorët subjektivë, si synimi për krijimin e përshtypjes së madhështisë, fuqisë ekonomike dhe pushtetit, në të cilat konkuronin feudalët e veçantë, sundues të pashallëqeve që ishin krijuar në krejt Perandorinë Osmane.

Nga tiparet më karakteristike të fortifikimeve të shek. XVIII-XIX ishin format e rregullta gjeometrike të planimetrive, lartësia e barabartë e kullave dhe kurtinave dhe rënia e tyre me pjerrësi në anën e jashtme, duke filluar që nga pjesa e sipërme e tyre; mbisundimi i formave poligonale të kullave; heqja dorë përfundimisht nga përdorimi i bedenave dhe krijimi i parapetit me frëngji, ku në masë ndërtohen frëngji për topa të kalibrave të mëdhenj; krijimi i shumë kthinave të mbuluara si depo municioni, ushqimi, etj.

Për të përballuar goditjet e artilerisë së kundërshtarit, u rrit trashësia e mureve të kurtinave dhe kullave, madje këto të fundit, në shumë raste qenë të mbushura me dhë deri në njëfarë lartësie.

Frëngjitë për topa, si ato të hapura mbi kurtinat dhe ato të kullave, mbuloheshin me qemere trungkonike, me hapje në anën e jashtme. Gjerësia në anën e jashtme të murit ishte zakonisht nga 2,70-3,10 m, ndërsa në pjesën e brendshme 0,80-1,00 m, ka pasur edhe frëngji për topa të kalibrave më të vegjël që formoheshin në planimetri, nga dy trapeza, të cilat bashkoheshin në bazën e vogël, ku secila pjesë mbulohej me një qemer trungkonik, që zgjerohej e lartësohej kundrejt faqes së murit (Butrint), ose frëngji topash të drejtuara me hapje nga jashtë, ku njëra nga brinjët binte përpendikular me murin. Frëngjitë me hapje nga jashtë i takojmë edhe në një formë tjetër planimetrike, në trajtën e bashkimit të një katërkëndëshi me një trapez të rregullt, ku katërkëndëshi ndodhet në pjesën e brendshme të fortifikimit dhe mbulohet me hark rrethor, ndërsa trarpezi mbulohet me një qemer trungkonik, duke pasur bazën e madhe në anën e jashtme.

Gjithashtu edhe frëngjitë për pushkë janë të tipave të ndryshëm; ato ndryshojnë edhe nga përmasat. Frëngjitë më të thjeshta kanë në planimetri formën e një trekëndëshi dybrinjënjëshëm me majë të prerë të drejtuar në anën e jashtme. Në këtë anë ato përfundojnë me një të çarë me gjerësi 4-6 cm, dhe zgjerohen në 25-30 cm. Në anën e brendshme, nga sipër, mbulohen në të shumtën e rasteve me një pllakë guri të vendosur horizontalisht. Për të arritur një kryqëzim më të mirë të zjarrit përdoreshin frëngji të pjerrëta. Për të qëlluar nga lart poshtë, shpesh pragu i tyre binte me pjerrësi drejt faqes së jashtme të murit etj. Frëngjitë për pushkë i takojmë të veçuara ose të grupuara nga dy dhe nga tre. Në të dyja rastet e fundit, frëngjitë kontrollojnë drejtime të ndryshme. Një tipar tjetër karakteristik është edhe mënyra e stërholluar e mbrojtjes së hyrjeve me një përdorim sa më efikas të armëve të lehta të zjarrit, kryesisht pushkëve.

Për sa i përket trajtimit të jashtëm, kalatë e kësaj periudhe shquajnë për veshjen e tyre me gurë të latuar, për trajtimin monumental të hyrjeve si dhe për kornizat horizontale prej guri të thjeshtë apo në formë dhëmbësharre, që theksojnë pjesë të ndryshme arkitektonike apo kufizojnë pjesën e sipërme të kurtinave dhe të kullave.

Për sa i përket tipologjisë dhe vendit që zënë fortifikimet e vendit tonë në ato bashkëkohëse të vendeve të tjera, vlejnë për t´u shqyrtuar vetëm ndërtimet fortifikuese të Ali Pashës, që ishte edhe iniciatori më i fuqishëm në këtë fushë. Në kohën e Aliut, në Evropë mbizotëronin parimet themelore të shkollës franceze të fortifikimit, bazat e së cilës i vuri Vobani dhe më vonë i përmirësoi Kormontenji (9) . Si përfundim, në Francë dhe në vende të tjera që pasuan shkollën franceze, përdorej sistemi i fortifikimit me bastione dheu të veshur me gurë, ku topat vendoseshin mbi platformën e këtyre bastioneve.

Po t´i hedhim një sy fortifikimeve të Ali Pashës do të shohim se ato qëndrojnë larg nga sistemi francez me bastione. Ai u mbështet në fuqinë e zjarrit të artilerisë, që nuk do të lejonte vendosjen në afërsi të baterive të armikut. Kështu mund të shpjegohet pajisja me 400 topa e kalasë së Janinës dhe me rreth 80 topa e kalasë së Gjirokastrës. Ndërsa punimet e jashtme, për të penguar afrimin e armikut pranë mureve të kështjellës, zëvendësoheshin me terrenin e aksidentuar me ndërtimin e ndonjë kullë të përparuar si në Bërat, apo nga një sipërfaqe e gjerë ujore si në Janinë. Në përputhje me parimin e tij, Aliu u kujdes shumë për cilësinë e artilerisë, në të cilën ai duhet të ishte superior mbi armiqtë. Për këtë bleu topa të prodhimit anglez, që ishin më të mirët e kohës, nga ana tjetër ai filloi të derdhë vetë topa në një punishte që ngriti në afërsi të Janinës. Gjithashtu, ndërtimi i kështjellave të vogla në vendet më të rëndësishme kishte diçka nga mënyrat e reja të fortifikimit që po lindnin.

Por siç dihet, në luftë me Portën e Lartë Aliu nuk pati mundësi të vinte në funksionim si duhet veçse një numër të vogël të këtyre kalave, për shkaqe që nuk kishin lidhje me fuqinë mbrojtëse reale të tyre. Ato pak kala, të cilat në këtë përpjekje u bënë arenë luftimesh, madje të gjata, si kalaja e Janinës, treguan qartë se këto fortifikime ishin në lartësinë e duhur për t´i përballuar metodave dhe mjeteve të sulmit të armiqve të mundshëm të asaj kohe për pashallëkun e Janinës.