• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIME NGA VITI 600 DERI Në 1400

Megjithëse Iliria dhe territori i Shqipërisë, si pjesë e saj, në prag të mesjetës u ndodhën nën presionin e dyndjes së popujve, që vinin nga verilindja, prej të cilëve fiset sllave zunë vend në gadishullin Ballkanik, mjaft qytete të fortifikuara dhe kështjella mundën t´i qëndrojnë valës së dyndjeve, ndërsa disa të tjera u përtërinë në fillimet e mesjetës së mesme dhe u kthyen më vonë në qendra të principatave të para feudale shqiptare. Të tilla ishin Shkodra, Berati, Kruja etj.

Një nga qytetet më të rëndësishme të mesjetës së hershme, që përballoi sulmet barbare, ishte pa dyshim Durrësi,

Fig. 92 — Kalaja e Durrësit. Gravurë.

Fig. 92a — Durrës. Kështjella e poshtme (viz. E. Lir).

i cili nga fundi i shek. VIII, me krijimin e sistemit të ri administrativ bizantin të temave, u bë qendra e një krahinë të madhe në pjesën perëndimore të Perandorisë, që përfshinte tokat e bregut lindor të Adriatikut nga Tivari deri në Vjosë. Durrësi kishte rreth tij dhe një sërë kështjellash, 30 nga të cilat, pa emërtime të veçanta, përmenden në burimet historike të fundit të shek. IX (1) .

Megjithëse gjatë gjithë mesjetës bazën e fortifikimeve të këtij qyteti e përbënin muret me tulla të ndërtuara në kohën e perandorit Anastas I (491-518), me origjinë nga Durrësi (2) , nuk kanë munguar ndërtimet mbrojtëse edhe gjatë mesjetës së hershme e të mesme, prej të cilave sot ruhen vetëm pak gjurmë.

Nga të dhënat historike, ndërtimet fortifikuese të kësaj periudhe mund të lokalizohen në «Akropol» apo në «kështjellën e sipërme» dhe në murin rrethues verior në afërsi të saj, ndërsa nga zbulimet e kohëve të fundit në terren edhe në kështjellën mbi lartësinë «59», e cila që nga viti 1243 njihet nga burimet historike me emrin «kështjella e poshtme». Kalaja e Durrësit ra në dorë të anzhuinëve më 1272, Më pas, në vitin 1280- Karli I urdhëroi kryerjen e punimeve fortifikuese në Akropol. Lidhur me këto punime në relacionet e kësaj kohe përmendet dhe çka ruhej nga ndërtimët e vjetra mbrojtëse në këtë pjesë të kalasë. Aty ishin disa kulla, që përmbanin një sterë në katin e poshtëm dhe kapelë në të sipërmin, që të kujtojnë kullat në malin Athos, të cilat datohen në shek. X-XI dhe «kanë pasur gjithmonë një sterë në katin përdhes, ndërsa në katin e sipërm mbi tarracë një kapelë» (3) . Këto ndërtime të vjetra nuk i përgjigjeshin kërkesave të kohës dhe Karli I i lartësoi bashkë me muret pranë tyre, ndërsa kullën e ndërtuar 50 vjet më parë (1225) nga despoti i Epirit Teodor Komneni, nuk e preku. po të gjykojmë nga të gjitha këto si dhe nga fakti se tërmeti katastrofik i vitit 1273 nuk e dëmtoi akropolin, do të mendonim së paku për një datim në shek. XI ose më të hershëm, të ndërtimeve të mësipërme të «Akropolit».

Në kështjellën e sipërme kishte selinë e tij duka i Durrësit, dhe më vonë, kur Durrësi ra nën sundimin e feudalëve shqiptarë (1368-1392), aty qëndruan Karl dhe Gjergj Topia. Akropoli apo «kështjella e sipërme», siç përmendet më dendur në mesjetë, si dhe pjesa veriore e kalasë komandohej nga një kryekullë (Donzhon). Kjo u ndërtua gjatë murit rrethues verior nga despoti i Epirit Teodor Komneni dhe ishte e pajisur rne një banesë dhe me një mur rrethues të brendshëm. Kryekulla ruhej në një lartësi prej 10 m deri nga mesi i shek. XIX.

Akropoli kishte dy porta. Njëra që e lidhte me qytetin ishte me kanata druri të fortë me trashësi rreth 15 cm, ndërsa tjetra që të nxirrte në livadhet jashtë qytetit dhe që i ekspozohej më tepër sulmit ishte pajisur me kanata të veshura me pllaka hekuri. Përveç kështjellës së sipërme, që ndodhej në vendin e akropolit të dikurshëm të kalasë antike, Durrësi kishte edhe një kështjellë tjetër, e cila përmendet në dokumente me emrin «kështjella e poshtme». Ajo ndodhet mbi majën e një kodre me lartësi më të ulët se e para, më pranë bregut të detit dhe i mbështetet nga ana e brendshme murit jugperëndimor të kalasë.

Kështjella e poshtme në lartësinë «59» ka kaluar nëpër dy periudha kryesore ndërtimi.

Fig. 93 — Durrës. Kalaja e reduktuar në periudhën e pushtimit turk dhe kështjella e poshtme. Planimetria.

Fig. 93a — Durrës. Kullë poligonale në kështjellën e poshtme.

Ajo ka thuajse formën e një katrori me gjatësi brinjësh rreth 50 m. Në periudhën e parë, që datohet rreth shek XI-XIII, kishte kulla të rrumbullakëta në qoshet, dhe katërkëndëshe në mesin e kurtinave. Pasi qe rrënuar pothuajse krejtësisht, u rindërtua në gjysmën e parë të shek. XV, kur Durrësi ishte nën sundimin venecian. Në vend të kullave të rrumbullakëta u ngritën kulla tetëkëndëshe, ndërsa kullat katërkëndëshe u rindërtuan në formën e parë. Kjo kështjellë, që ndryshon nga e sipërmja, ka pasur siç duket një karakter thjesht ushtarak, ku qëndronte pjesa kryesore e garnizonit të përhershëm të qytetit në kohë paqe.

Me interes është dhe fakti i përmendjes në shek. XI i një elementi arkitektonik me rëndësi në kalanë e Durrësit. Gjergj Paleologu, i emëruar duke në Durrës me porosi të perandorit Aleks Komneni, me 1081 ndërtoi bedenat e kalasë në një mënyrë të re. Ai përdori disa konstruksione druri të palidhura mirë, që kur normandët të ngjiteshin me anën e shkallëve, të rrëzoheshin për tokë bashkë me to (4) . është e kuptueshme që konstruksione të tilla prej druri, për të arritur qëllimin e përmendur, duhet të dilnin në formë konsoli mbi muret, se ato duhet të kenë ekzistuar që më parë në formë të qëndrueshme për t´u shërbyer qëllimeve të tjera, dhe se në këtë rast aplikoheshin për të përmbushur një dredhi lufte.

Kalaja e Durrësit, në mesjetë, konsiderohej si një nga fortesat më të fuqishme të bregut perëndimor të Adriatikut, aq sa pushtimi i saj nga normandët më 1182 shkaktoi panik në krahinat përreth e deri në Selanik. Më vonë, kur turqit u ndodhën para portave të kalasë që ishte në atë kohë gjysmë e rrënuar, kronisti turk Idriz Bitlisi, shkruan ndër të tjera se «Durrësi ishte një nga qytetet më të mëdha i të pafeve dhe kalaja e tij shihej në viset e Rumelisë si një Kostandinopojë e dytë» (5) .

Në fillim të shek. XI dhe gjatë shekullit XII, përveç Durrësit përmenden dhe mjaft qytete të fortifikuara dhe kështjella të tjera në territorin e vendit tonë, sidomos në kronikat që përshkruajnë fitoret e perandorit bizantin Vasili II kundër bullgarëve dhe më vonë nga gjeografi arab Al-Idrizi. Një shkak i fuqishëm për riparimin e kështjellave të vjetra dhe ndërtimin e të rejave ka qenë pa dyshim dhe krijimi i shteteve të para sllave në shek të IX, X e më vonë, që kërcënonin seriozisht pushtetin bizantin. Të kësaj periudhe janë kështjella e Lezhës (Elission),

Fig. 94a — Kështjella e Lezhës. Pamje e përgjithshme.

Fig. 94b — Kështjella e Lezhës. Hyrja veriore.

Petrela, Devolli. Butrinti etj. Një pjesë e këtyre janë ngritur mbi konstruksione të vjetra ilire, por ka edhe nga to që lindin rishtas në pika të rëndësishme strategjike. Kjo periudhë përkon dhe me fillimin e fuqizimit të feudalëve të parë arbëreshë, të cilët më vonë arrijnë të krijojnë principata të pavarura, në të cilat kishin dhe selitë e tyre të fortifikuara.

Një nga tipat e thjeshtë të kështjellave mesjetare të kësaj periudhe, që ka qenë një pararojë e Durrësit nga drejtimi i Qafës së Kërrabës e që paraqet faza të hershme mesjetare, është ajo e Petrelës (6) .

Fig. 95a — Tiranë. Kështjella e Petrelës. Pamje.

Fig. 95b — Tiranë. Kështjella e Petrelës. Planimetria.

është ndërtuar në majën shkëmbore të një kodre, 400 m të lartë, në juglindje të qytetit të Tiranës, në bregun e majtë të lumit Erzen. Muret rrethojnë një shesh të vogël në formë trekëndëshi, perimetri i të cilit nuk i kalon të 100 metrat.

Në gjendjen e sotme, kështjella përveç murit rrethues, ruan dy kulla të rumbullakëta në anën më pak të mbrojtur të kodrës dhe një portë të vogël midis tyre. Në pjesën e brendshme ndodhen dy stera, gjurmët e dy kthinave banimi, si dhe të një kullë drejtkëndëshe në pjesën qendrore. Përveç kështjellës së ndërtuar në pjesën më të lartë të kodrës, një mur i harkuar rrethon pjesën më pak të mbrojtur të shpatit verilindor të saj. Ky i fundit është pajisur me një portë që ndodhet në skajin e tij.

Në fazën fillestare kështjella përbëhej nga një mur që mbyllte anën më pak të mbrojtur të platformës së vogël trekëndëshe mbi majën e shkëmbit, duke lënë të parrethuara pjesët e thikta shkëmbore. A është ndërtuar në të njëjtën kohë dhe kulla drejtkëndëshe e vrojtimit, në pjesën qendrore të sheshit? Kjo nuk mund të thuhet me siguri, por sidoqoftë ajo lidhet në idenë e projektimit më tepër me këtë fazë ndërtimi. është për t´u v,ënë re se ndërtuesit e parë të Petrelës, ishin aq pak të familjarizuar me kullat e lidhura me kurfina saqë edhe një kullë të veçuar, e cila ekzistonte atje që më parë, e kanë lënë të palidhur me murin e ri dhe bile krejt jashtë fortifikimit.

Po të kemi parasysh se në shek. XI Petrela rifortifikohet si dhe rolin që luajti ajo në luftën midis normandëve dhe bizantinëve. kjo fazë ndërtimi duhet t´i përkasë periudhës para shek. XI.

Kështjella e Petrelës mori formën e një kështjelle të vërtetë feudali, në kohën e sundimit të familjes feudale të topiasve dhe më vonë. Në këtë kohë u ndërtua një kullë gjysmërrethore

Fig. 96a — Kështjella e Petrelës. Pamje nga JL.

në këndin veri lindor të fortifikimit të mëparshëm dhe u përfshi në sistemin mbrojtës kulla e qoshes veriperëndimore, që ishte lënë deri në atë kohë jashtë fortifikimit. Hyrja ekzistuese me të rënë u lidhën në një sistem të vetëm. Kësaj periudhe duket se i përket edhe muri rrethues i jashtëm.

Për të hyrë në kështjellë duhej të ngjitje një palë shkallë guri që i mbështeteshin nga jashtë murit të saj dhe mbaronin në një shesh pushimi para portës. Korridori i hyrjes formonte dy kthesa kënddrejtë dhe mbulohej me qemere. Pas çdo kthesë vinin nga një palë shkallë me 4-5 këmbë që të ngjitnin në oborrin e kështjellës. Hyrja sigurohej nga dy porta dyflegërshe të vendosura në fillim dhe në fund të korridorit, që siguroheshin nga brenda me katarah. Për ndriçimin e korridorit shërbente një dritare e vogël katërkëndëshe e hapur në pjesën e sipërme të qemerit, pranë portës së parë, e cila me rrugë të përkthyer përshkonte trashësinë e murit të kështjellës dhe dilte mbi harkun e portës. Një interes të veçantë për arkitekturën e saj paraqet kulla gjysmërrethore e skajit verilindor të kështjellës.

Fig. 96 — Kështjella e Petrelës. Kulla 1. Premje, planimetria.

Kulla është e tipit me shpinë të hapur, kështu që ajo përdorej vetëm për luftime. Hapësira e pjesës së prapme mblohej me një hark të thjeshtë tullash. Në gjendje aktuale ka një lartësi prej 12,80 m. Kati përdhes krejtësisht i mbyllur, ndahej nga kati I me dysheme druri, ndërsa kati II me lartësi 3,70 m mbulohet me një kësulë sferike të ndërtuar me tulla. Mbi tarracë ka pasur edhe një kat të tretë, i cili ka qenë me konstruksion druri, që dilte konsol mbi muret perimetrale të kullës. Në këtë mënyrë ai kontrollonte pjesën e poshtme të mureve të saj, ndërsa çatia gjithashtu prej druri e veshur me plumb apo me tjegulla, ka pasur logjikisht formë gjysmëkonike. Kthina e katit II ka qenë ambienti kryesor i luftimit. Prej tij shohin në drejtime të ndryshme dy frëngji për topa të vegjël. Në pjesën e brendshme frëngjitë kanë formën e një kamareje 1,75 të lartë të mbuluar me qemer sektorialë tullash. Në ballin e frëngjisë, të mbyllur me një mur të hollë, është lënë në pjesën e sipërme një e çarë vertikale për vrojtim, dhe në pjesën e poshtme një vrimë e rrumbullakët me diametër 17 cm për vendosjen e grykës së topit.

Fig. 96b — Kështjella e Petrelës. Frëngji në kullën 1. Pamje, premje.

Ky tip frengjie topi është nga më të hershmit dhe i vetmi ekzemplar i ruajtur në vendin tonë. Kulla verilindore nuk është formuar akoma si një kullë e vërtetë për artileri. Atë e dallon nga kullat e tjera mesjetare të kohës së përdorimit të armëve të bardha, hapja e frëngjive për topa dhe deri diku trashësia e mureve, që arrin 2,10 m. Por nga ana tjetër, këto bien vertikalisht mbi terren dhe janë shumë të larta (duke llogaritur dhe katin e tretë), ndërsa kati i poshtëm që i ekspozon goditjeve një sipërfaqe mjaft të madhe, është bosh në pjesën e brendshme. Në një periudhë të mëvonshme ndërtimi, kulla është veshur, në më tepër se gjysmën e lartësisë së saj me një mur, që vjen duke u zgjeruar në bazë dhe bie mbi terren në formë «skarpati». ë njëjta gjë është bërë dhe me murin, që lidh të dy kullat.

Në sajë të pozitës të rëndësishme strategjikë dhe mbrojtjes natyrore, kështjella e Petrelës pati një jetë të gjatë dhe luajti rol të rëndësishëm jo vetëm gjatë shekujve të fundit të mesjetës së hershme, por edhe gjatë shek. XV, në luftën e madhe shqiptaro-turke. Për një kohë kështjella e Petrelës ka qenë vendqëndrimi i së motrës së Skënderbeut, Mamicës, me familjen dhe kohortën e saj.

Gjurmë të hershme fortifikimesh mesjetare takojmë edhe në qytetin e fortifikuar të Butrintit, i cili gjatë mesjetës pati rrethimin më të madh me mure mbrojtëse nga të gjitha periudhat e mëparshme. Ndërtimet më të hershme përfaqësohen nga mure të ndërtuara me gurë të ripërdorur antikë, ku midis fugave vertikale janë vendosur horizontalisht copa tullash dhe tjegullash. Këto mure mbështeten direkt mbi muret antike. Të kësaj periudhe janë në Butrint edhe disa kulla trekëndëshe.

Fig. 97 — Butrint, Sarandë. Kullë mesjetare.

Në kurtinat dalin në intervale të caktuara kontraforta drejtkëndëshe dhe trekëndëshe në plan. Të parat projektohen 0,80 m nga kurtinat ndërsa të dytat 1,50 m, duke pasur bazën rreth 2,50 m.

Teknika e përmendur e mureve të Butrintit takohet dhe në disa kisha të krahinave fqinje me të, në Greqinë veriperëndimore si në Epir. Akarnani dhe Etoli, të cilat datohen nga gjysma e dytë e shek. VIII deri në shek X, me përjashtim të kishave të Artës të ndërtuara në shek. XIII (7) . Për më tepër, si këto krahina ashtu dhe Butrinti, përfshiheshin në shekujt e mesjetës së hershme dhe më vonë në të njëjtën temë bizantine, në atë të Nikopojës.

Gjithashtu, në kështjellën mesjetare të Lezhës, direkt mbi substruksionet antike, janë mbështetur mure të lidhura me llaç gëlqereje ku fugat vertikale mbushen si në Butrint me tulla, por më tepër me copa te thyera guri.

Fig. 98 — Kështjella e sipërme e Lezhës. Trakt muri i mesjetës së hershme.

Një fenomen i tillë vërehet në kështjellën mesjetare te Shkupit, ku kjo teknikë takohet në pjesën më të madhe të mureve dhe kullave të ruajtura deri në ditët tona (8) . Muret mbrojtëse të Lezhës, ne mesjetën e hershme rrethonin jo vetëm majën e kodrës (Akropolin antik) por edhe shpatin e saj, duke zbritur në fushë. Një shtrirje të tillë fortifikimet e Lezhës nuk e kanë pasur asnjëherë më vonë gjatë mesjetës, por vetëm në kohën e lulëzimit më të madh të qytetit antik të Lisit (fundi shek. IV — shek. III p.e.r.).

Muri i poshtëm i qytetit, që shkon në fushë para rrëzës së kodrës, i zbuluar këto kohët e fundit nga punime të rastit, nuk mbështetet mbi substruksione antike dhe është ndërtuar me kontraforta me plan drejtkëndësh, si në Butrint. Nuk mund të mos merret parasysh, në këtë rast, përmendja e kështjellës së Lezhës, në trajtën Elission, që nga viti 1018, gjë që na lejon ta datojmë këtë periudhë ndërtimi, së paku në shekujt IX-X.

Kalaja mesjetare e Lezhës, duke përfshirë në të krejt fazat e evolucionit të saj, përbëhet nga disa pjesë: kështjella, qyteti i fortifikuar, i cili ndahet nga një mur tërthor me qytetin e sipërm dhe të poshtëm dhe më në fund kështjella e poshtme që shtrihet në zonën fushore midis lumit dhe kodrës. Kështjella e sipërme zë pjesën më të lartë të kodrës dhe ka formën e një shumëkëndëshi të çrregullt. Ajo ndjek linjën e Akropolit të dikurshëm të Lisit. Në kështjellë të fusin tri hyrje, njëra nga veriu dhe dy të tjerat nga jugu dhe lindja. Hyrja veriore, duket, ishte hyrja kryesore për në kështjellë. Ajo mbrohet nga krahu i djathtë nga një dalje drejtkëndëshe e murit ndërsa nga e majta prej një kullë të vogël katërkëndëshe. Porta është ndërtuar me blloqe të mëdha guri monolit të marrë si duket nga ndërtimet antike. Dy blloqe në çdo anë formojnë paturat e portës, ndërsa harku i shtrirë i mbulesës krijohet nga gurë të mëdhenj të punuar. Për të mbështetur gurët e thembrave të harku t, blloqet e sipërme të paturave janë gdhendur në thellësi në pjesën e brendshme të tyre. Porta sigurohej nga brenda nga një tra që lëvizte në një kanal katërkëndësh 30x25 cm. Nga njëra anë kanali është i thellë, ndërsa nga ana tjetër aq sa për të fiksuar trarin. Nga një foto e Th. Ipenit kuptohet se mbi portë ka pasur një mashikul guri, por kjo mund t´i përkiste një periudhe më të vonë ndërtimi. Një periudhe të mëvonshme ndërtimi i përket dhe një mur i harkuar, i ndërtuar para hyrjes, i cili është pajisur me një parapet me frëngji. Hyrja ka qenë e njëjtë me atë verioren. Edhe këtu pragu dhe paturat kanë qenë ndërtuar me blloqe monolite guri, por prej tyre ruhen vetëm blloqet e bazës. Kjo e fundit mbrohej nga një kullë katërkëndëshe në krahun e djathtë dhe nga një kthesë e murit në anën e majtë. Kthesa del më tepër sesa kulla duke i qëndruar përballë rrugës që të çonte tek kjo hyrje. Rruga ndjek një trase të vjetër, që lidhte dikur Lisin me Akrolisin, duke kaluar nëpër qafën që lidh këto dy kodra. Kështu që hyrja jugore përputhet me një nga hyrjet e kohës antike, gjurmët e së cilës ruhen akoma. Në kohën e pushtimit turk hyrja u bë e dyfishtë duke mbyllur me mur hapësirën nga skaji i kullës deri tek kthesa drejtkëndëshe në krahun tjetër dhe duke lënë të hapur në këtë mur një portë të mbuluar me hark rrethor. Gjithashtu, përballë kësaj porte të dytë u ndërtua një mur masiv, që u mbështet në skajin e daljes drejtkëndëshe të anës së majtë. Ky mur e fshihte portën nga vrojtimi direkt, duke ndjekur në këtë mënyrë detyrimisht planimetrinë e hyrjes antike, e cila ishte e tipit tangjentor. Në bazamentet e kullës, në të djathtë të hyrjes, ruhet një trakt përfaqësues i mesjetës së hershme (shek. IX-X), i ndërtuar në blloqe gurësh antikë të ripërdorur, me copa guri të vendosura horizontalisht në fugat vertikale midis tyre. Më nga lindja, po e kësaj kohe dhe e ndërtuar me të njëjtën teknikë, ka qenë një kullë gjysmërrethore, e rindërtuar më vonë si një kullë katërkëndëshe me përmasa më të vogla. Kjo kullë në faqen ballore ka qenë pajisur me një mashikul druri. Gjurmë të ndërtimeve mesjetare të hershme takojmë edhe gjatë murit perëndimor të kështjellës, ashtu si dhe në murin verior.

Hyrja lindore është rikonstruktuar plotësisht gjatë periudhës së pushtimit turk. Porta këtu mbulohet me një hark të plotë gjysmërrethor të punuar me gurë të vegjël. Por edhe kjo hyrje si ajo jugore ndjek planimetrinë e një hyrjeje antike të tipit tangjentor. Brenda në kështjellë ndodhen një sërë kthinash që i mbështeten murit jugor dhe pjesërisht atij lindor; një xhami, dy stera të mbuluara me qemer cilindrik si dhe rrënoja ndërtesash të tjera. Në parapetet e mureve takohen frëngji të tipave të ndryshëm: shigjetë, për armë zjarri si dhe frengji topash. Gjithashtu takohen edhe bedena të përshkuara nga frëngji.

Në një kohë të vonë, në shekujt XVII-XVIII, pjesa më e ngritur e kodrës brenda kështjellës është përfshirë në një fortifikim më vete, me qëllim që të ndahej vendbanimi i komandantit të kështjellës nga pjesa tjetër e saj. Ndarja është bërë me mure të holla 0,55 m, të cilët pjesërisht i mbështeten mureve të xhamisë për t´ia përshtatur qëllimit një pjesë të tyre. Gjatë murit janë krijuar kulla të vogla katërkëndëshe të hapura krejtësisht nga ana e brendshme. Si tek kullat ashtu edhe në mure janë hapur frëngji të shumta për armë zjarri; disa nga kullat kanë pasur edhe mashikula që mbështeteshin mbi konsola guri. Në përgjithësi, në kështjellë, përveç gjurmëve të mesjetës së hershme, dallojmë dhe dy faza të tjera të rëndësishme mesjetare: atë para pushtimit turk që duhet t´i përkasë shek. XIII deri nga filimi i shek. XV dhe fazën pas pushtimit turk. Nga faza e ndërtimeve të shek. XIII-XIV më përfaqësuese janë hyrjet veriore dhe jugore si dhe kulla katërkëndëshe bri kësaj të fundit.

Në murin rrethues të qytetit, gjurmët mesjetare i takojmë jo vetëm në murin me kontraforta që përmendëm më lart, por edhe në murin rrethues verior në afërsi të mureve antike të shek. I p.e.r., ku ruhet një trakt rreth 30 m i gjatë në lartësinë e një blloku guri. Midis blloqeve antike të ripërdorura të lidhura me llaç janë futur copa guri në fugat vertikale. Në pjesët fushore të Lezhës, midis lumit dhe rrëzës së kodrës, kohët e fundit, gjatë prishjes së banesave të dëmtuara nga tërmeti i 15 Prillit 1979, u zbuluan trakte muresh mbrojtëse, që i përkisnin një kështjelle, të cilën për ta dalluar e kemi quajtur «kështjella e poshtme».

Kështjella e poshtme ka pasur një planimetri drejtkëndëshe të përzgjatur në drejtimin veri-jug. Muri perëndimor i kështjellës është ngritur mbi linjën e murit antik që rrethonte dikur qytetin e poshtëm, ndërsa si mur verior është shfrytëzuar muri mesjetar i hershëm me kontraforte, i cili shkon paralel me të parin, i spostuar nga ai rreth 65 m më në thellësi të vendbanimit, ndërsa muri jugor i kështjellës bashkonte këto dy linja më të vjetra fortifikimesh. Në drejtim të veriut kështjella e poshtme mund të ndiqet deri në një largësi prej 150 m, më tej gjurmët humbasin, kështu që nuk dimë nëse ajo bashkohej me murin verior të qytetit antik apo përfundonte diku para se të arrinte tek ai, por më i pranueshëm është varianti i parë. Muret e këtij fortifikimi përforcoheshin në intervale të caktuara nga kulla katërkëndëshe, tri prej të cilave dëshmohen nga gjurmët e ruajtura. Edhe në kështjellën e poshtme dallohen dy periudha ndërtimi. Periudhës së parë i përket një trakt i murit jugor me gjatësi rreth 30 m dhe trashësi 4 m, ndërsa gjithë pjesa tjetër e kështjellës, muret e së cilës kanë një gjerësi prej 2.50 m, i përket një periudhe më të vonë.

Kalaja e Lezhës ka qenë një nga fortesat kryesore të temës së Durrësit dhe mbronte kufirin verior të saj, kështu që kujdesi për mbajtjen e fortifikimeve të këtij qyteti gjatë mesjetës së hershme dhe pjesërisht asaj të mesme ka qenë i vazhdueshëm. Pushtimi i përkohshëm i qytetit nga fiset sllave në vitin 592 shënohet si një ngjarje me rëndësi në burimet historike. Kështu nuk është e rastit përmendja e qytetit në fillim të shek. XI dhe ardhja e perandorit të bizantit Vasili II në Lezhë. Duke filluar që nga shek. XII, në krahinat e principatës së Arbërisë mesjetare, ku përfshihej edhe Lezha, filluan të forcoheshin feudalët vendas. Kështu gjatë shekullit XIV Lezha ra nën vartësinë e familjes feudale të Dukagjinasve. Vetëm në këtë periudhë Shkodra, që ishte nën sundimin e Balshajve më të fuqishëm, fitoi përparësi si fortifikim kundrejt Lezhës. Në fund të shekullit XIV kalaja e Lezhës ju dorëzua venecianëve nga Dukagjinasit kundrejt përfitimit të një të tretës të të ardhurave të këtij vendi. Që nga kjo kohë Lezha përmendet në dokumente si një skele e rëndësishme për tregtimin e lëndës së drurit, kripës etj.

Me mbrojtjen e skelës duhet të lidhet kështjella e poshtme e këtij qyteti, e cila duhet të jetë rindërtuar gjatë shekullit XV. Siç shihet, Lezha pati një vazhdimësi të pandërprerë që nga prehistoria deri në mesjetën e vonë dhe jo vetëm si vendbanim por edhe si një qendër e fortifikuar. Në mesjetën e hershme datohen edhe disa kontraforte trekëndëshe në Kaninë, të cilat janë ndërtuar me gurë antikë të ripërdorur dhe me copa tullash midis fugave. A. Baçe e daton këtë periudhë në mesjetën e hershme e deri nga fillimet e mesjetës së mesme, duke pasur parasysh qenien e Kaninës qytet që në shek. X dhe rolin që ajo luan në luftimet normando-bizantine në shek. XI (9) .

Teknikën me gurë antikë të ripërdorur dhe copa tullash të vendosura horizontalisht midis fugave vertikale e hasim dhe në fazën e parë të ndërtimit të kalasë së Beratit. Me e dallueshme është kjo teknikë sidomos pranë portës kryesore si dhe në oborrin e fortifikuar (barbakani) dhe në kullën që kontrollonte hyrjen për në të.

Fig. 99 — Kalaja e Beratit. Kullë pranë hyrjes kryesore.

Në krahun e djathtë të harkut të kësaj hyrjeje ndodhet monogrami me tulla i despotit Mihal Engjëll Komneni,

Fig. 100 — Berat. Monogrami me tulla i Mihal Komnenit.

i cili është bërë shkak për datimin e krejt oborrit si dhe kullës pranë tij në fillim të shek. XIII (V. 1205). Por në fakt, në kohën e despotit Mihal kemi një rindërtim të barbakanit, ku është përfshirë dhe harku i portës. Teknika e pjesëve të sipërme të mureve të barbakanit dhe të kullës pranë tij ndryshon krejtësisht nga ajo e pjesëve të poshtme, ndërsa afrohet me atë të mureve të përshkuara nga breza prej 4-5 rreshtash tullash të ndërtuara në kohën e Mihal Komnenit.

Fig. 101 — Berat. Kullë e periudhës së M. Komnenit.

Një teknikë më e vonë e përdorur në kalanë e Beratit është «kluazonazhi».

Fig. 102 — Kalaja e Beratit. Hyrje nga ana jugperëndimore, shek. XIV.

Të tri periudhat e përmendura na pasqyrohen në të njëjtin raport kronologjik në një kishe 20 km në afërsi të këtij qyteti, periudha e parë e së cilës mendohet t´i përkasë shek. XL (10) . Kalaja e Beratit (11) ,

Fig. 103 — Kalaja e Beratit Gravurë e shek. XIX (viz. E, Lir).

e ndërtuar mbi një kodër shkëmbore, që bie me pjerrësi të theksuar mbi luginën e Osumit, në vendin ku lumi krijon një grykë të ngushtë midis dy kodrave, përveç rolit të një qendre administrative zinte dhe një pozitë të rëndësishme strategjike, duke kontrolluar një nga rrugët kryesore që lidhnin ultësirën bregdetare me zonën e brendshme malore.

Muret rrethojnë platformën e kodrës duke ndjekur konturin e terrenit, që ka formën e një trekëndëshi të çrregullt,

Fig. 104 — Kalaja e Beratit. Planimetria.

me perimetër 1400 m. Ato përforcohen nga 24 kulla me formë planimetrike dhe përmasa të ndryshme. Kalaja ka një hyrje kryesore nga veriu,

Fig. 105a — Kalaja e Beratit. Hyrja kryesore dhe oborri i fortifikuar.

e cila mbrohet nga një barbakan oborr i fortifikuar si dhe tri hyrje të tjera më pak të rëndësishme.

Fig. 105b — Berat. Kullë pranë hyrjes kryesore. Pamje nga brenda.

Vendi ku ndodhet hyrja kryesore

Fig. 105c — Berat. Oborri i fortifikuar. Pamje nga brenda.

është pika më e dobët e qytetit, pasi këtu kodra e kalasë, nëpërmjet një qafë, lidhet me një kodër tjetër me lartësi të barabartë. Kjo është edhe arsyeja që u tregua kujdes i veçantë për mbrojtjen e saj. Në pjesën më të mbrojtur të platformës së kodrës ndodhet kështjella e përforcuar me pesë kulla. Ashtu si kështjella e sipërme në kalanë e Durrësit, ajo ka dy hyrje, prej të cilave njëra komunikon me territorin brenda kalasë, ndërsa tjetra të nxjerrë jashtë mureve rrethuese të qytetit. Vetë kështjella përmban edhe një ndarje tjetër më të vogël, dy kulla të së cilës shikojnë nga oborri i kështjellës. Kjo ndarje shërbente si një vend i rezistencës së fundit, por më tepër për të veçuar selinë e fortifikuar të feudalit nga garnizoni.

Përveç ndërtimeve mbrojtëse të përmendura, nga gjurmët e ruajtura në terren kuptohet se në shpatin jugor të kodrës zbrisnin dy mure nga qyteti i sipërm deri në lumë, duke përfshirë brenda tyre një sipërfaqe prej 6 ha nga 16 ha që zë krejt sistemi i fortifikimit të qytetit. Ekstremet e poshtme të këtyre mureve bashkoheshin nga një mur tërthor, në të cilin janë ruajtur gjurmët e tri kullave. Rrethimi me mure i shpatit jugor të kodrës nuk kishte për qëllim të përfshinte një lagje të jashtme të qytetit se sa të krijonte një zonë të mbrojtur deri tek lumi. që ishte aq i nevojshëm për furnizimin me ujë në raste rrethimi. Këto mure u ndërtuan pas vitit 1280, kur përmenden si ledhe dheu gjatë betejës që u zhvillua midis ushtrive anzhuine dhe bizantine.

Një grup fortifikimesh relativisht të hershme të mesjetës, që kanë mjaft tipare të përbashkëta midis tyre, por edhe mjaft dallime nga fortifikimet e Shqipërisë së Mesme dhe Jugore, ndodhen në zonën rreth Shkodrës. Këto janë Shurdhahu (Sarda), Drishti dhe Danja. Në këtë rast, ndryshe nga ai i Petrelës, kemi të bëjmë me qytete të fortifikuara, skemat kompozicionale të sistemit mbrojtës të të cilave kanë shumë anë të përbashkëta midis tyre.

Në përgjithësi, këto qytete mbrohen nga dy radhë muresh. Pjesa më e lartë ose më e mbrojtur e kodrës me rrethimin e saj formon njëfarë akropoli, ndërsa rrethimi i dytë, që zinte shpatin e kodrës, apo krejt platformën që krijohet mbi të, si në Danjë, përfshinte pjesën kryesore të qytetit apo krejt këtë të fundit.

Kalaja e Shurdhahut (12) 

Fig. 106a — Kalaja e Shurdhahut (Sarda). Pamje e hyrjes së qytetit të sipërm.

Fig. 106b — Kalaja e Shurdhahut (Sarda). Planimetria e kalasë..

ngrihet mbi një kodër shkëmbore, në bregun e djathtë të lumit Drin, rreth 8 km në jug të qytetit të Shkodrës. Dikur kjo kodër lidhej nëpërmjet një qafe të ulët me vargun e kodrave që shtriheshin në bregun jugor të këtij lumi, por me krijimin e liqenit artificial të hidrocentralit të Vaut të Dejës, kodra e Shurdhahut u kthye në ishull. Në gërmadhat e kësaj kalaje ndodhej dikur qyteti i Sardës, i cili përmendet shpesh në dokumentet mesjetare të kohës. Muret mbrojtëse e ndajnë qytetin në dy pjesë: në qytetin e sipërm, që zë majën e kodrës, dhe në të poshtmin që zë shpatin e saj nga veriu, lindja dhe jugu. Si muri rrethues i sipërm ashtu dhe i poshtmi janë pajisur me kulla, që kanë formën e shkronjës U, trekëndëshe dhe katërkëndëshe, por nuk janë vendosur në distanca të caktuara, veç diku kemi grumbullime kullash të vendosura pranë njëra-tjetrës dhe diku linja të gjata muresh pa asnjë kullë. Krejt kalaja rrethon një sipërfaqe prej 4,70 ha. Gjithsej ruhen dy hyrje: njëra që të fut në qytetin e poshtëm. dhe tjetra në të sipërmin. Që të dyja mbrohen nga dy kulla anësore në formën e shkronjës U, të vendosura fare pranë njëra-tjetrës. Më mirë ruhet hyrja e qytetit të sipërm. Kullat anësore të saj janë vendosur 2,10 m larg njëra-tjetrës dhe dalin nga kurtina 2,80 m. Vetë hyrja me gjerësi prej 1,50 m dhe lartësi 2,50 m mbulohet me një hark guri. Nga ana e brendshme, një qemer me bazë më të gjerë ngrihet 2,30 m mbi të parin, në pilastrat mbështetëse të të cilit, në të dyja anët e portës ndodhen vrimat për lëvizjen e katarahut.

Kullat e Shurdhahut në përgjithësi janë të vogla dhe me mure të holla 0,60-0,70 m; gjithashtu muri rrethues nuk e kalon gjerësinë 0,90 m.

Lartësia e plotë e mureve dhe e kullave nuk njihet, por njëra nga kullat, që ruhet më mirë, arrin lartësinë 5 m. Për forcimin e mureve nuk janë përdorur breza druri. Mungesa e gjurmëve të shkallëve në faqen e brendshme të mureve, të çon në përfundimin se këto kanë qenë prej druri; me platforma dërrasash, të mbështetura mbi trarë ishte ndërtuar dhe shtegu i kalimit të rojeve. Kjo vihet re në kalanë e Drishtit, ku ruhen akoma zgavrat e vendosjes së trarëve. Muret, harqet dhe elementet e tjera të fortifikimit janë ndërtuar me gurë, pa përdorimin e tullave apo të copave të tjegullave për qëllime dekorative. Kullat kanë qenë pajisur me frëngji për armë të bardha, por ndonjë prej tyre është hapur dhe në nivelin e poshtëm të kurtinave. Këto frëngji përfundonin në anën e jashtme me një të çarë vertikale me lartësi 45-60 cm e gjerësi 20 cm dhe zgjeroheshin në pjesën e brendshme deri në 35-40 cm. Nga sipër ato mbuloheshin me rrasa horizontale guri. Një veçori e kullave të Shurdhahut, sidomos e atyre në formë U-je, është se ato lidhen me murin rrethues vetëm me pjesën e sipërme.

Si kurtinat dhe muret e kullave nuk ndjekin linja të drejta e të rregullta, gjë që të krijon përshtypjen e një ndërtimi të rëndomtë dhe primitiv. Kalaja e Shurdhahut, duke u mbështetur në të dhënat e gërmimeve arkeologjike, është datuar në fundin e shek. XII ose nga fillimi i shek. XIII, por lulëzimin më të madh si qytet e pati në shek. XI. Rreth vitit 1184 Shurdhahu (Sarda) u pushtua nga serbët, më vonë ka qenë nën juridiksionin e familjes feudale shqiptare të Dukagjinëve dhe më 1491 u pushtua nga turqit. Në këtë periudhë qyteti pësoi një rënie të vazhdueshme, derisa pas shek. XVII, emri i tij nuk përmendet më.

Kalaja e Drishtit

Fig. 107 — Kalaja e Drishtit, Shkodër. Pamje e kështjellës.

ndodhet në verilindje të Shkodrës, mbi një kodër shkëmbore me një mbrojtje të fuqishme natyrore, e cila përveç faqeve me pjerrësi të madhe, ka si mbrojtje edhe lumin e Kirit që e rrethon nga veriu dhe perëndimi, ndërsa nga jugu, rrëzë kodrës, rrjedh një përrua malor, i cili derdhet në Kir. E ngritur mbi një kodër të lartë shkëmbore, që rrethohet nga një bërryl i tillë lumenjsh, kalaja e Drishtit plotëson një nga kërkesat kryesore të një fortifikimi mesjetar. Muri rrethues i qytetit në Drisht zë një sipërfaqe mjaft më të madhe nga ai Shurdhahut, ndërsa përkundrazi, rrethimi i sipërm është mjaft më i vogël dhe nuk krijon një ndarje të sipërme të qytetit, por vetëm një kështjellë si në kalanë e Danjës. Muri rrethues i Drishtit përshkohet nga dy hyrje, njëra nga lindja dhe tjetra nga perëndimi, ndërsa kështjella nga një hyrje e vetme që përshkon faqen anësore të një kullë drejtkëndëshe. Ashtu si në Shurdhah edhe në Drisht shohim po atë tip kullash të vogla gjysmërrethore, po atë teknikë ndërtimi me mure të holla pa breza dhe me shtegun e rojeve që krijohet nga platforma druri të mbështetura mbi trarë të dalë konsol. Në kështjellë, që ka formën e një katërkëndëshi, dallohen disa faza ndërtimi. Të katër kullat e saj shohin nga ana e brendshme e kalasë, pasi muret periferike janë ngritur mbi një humnere të pangjitshme. Në fillim, kështjella ka pasur 3 kulla katërkëndëshe, ndërsa në një periudhë të dytë është shtuar një kullë gjysmërrethore. Gjithashtu, një nga kullat katërkëndëshe është veshur me një këmishë rrethore dhe në përgjithësi kullat në pjesën e poshtme janë veshur me mure që bien pjerrëtas mbi terrenin. Njëra nga kullat katërkëndëshe, që ka qenë e rrënuar, është rindërtuar në formën ekzistuese, po kësaj radhë me gurë të latuar me kujdes. Nga teknika e ndërtimit duket se i përket periudhës së pushtimit venecian 1396-1478. Kjo kullë si dhe ajo e hyrjes janë pajisur me frengji të vogla për topa (13) . Pas pushtimit të Drishtit nga turqit, më 1478, bie rëndësia e tij si qytet dhe si fortesë, ndërsa popullsia u largua në masë prej andej.

Shek. XIII-XIV lidhet me periudhën e fuqizimit të feudalëve arbëresihë. Kështu, në fillim të shek. XIII krijohet principata e Arbërisë, qendra e së cilës mendohet të ketë qenë Kruja. Në të njëjtën kohë, si rezultat i shembjes së pushtetit bizantin nga invazioni i kryqtarëve të kryqëzatës IV (1204), dhe i copëtimit të Perandorisë në zotërime më të vogla, u krijua despotati i Epirit ku përfshihet dhe Shqipëria e Jugut. Durrësi dhe disa zona pë rreth ranë në sundimin venecian dhe krijuan dukatin e Durrësit, që ishte në kufi me principatën e Arbërisë. Në këtë fazë fillestare të periudhës në shqyrtim u aktivizuan në mënyrë të veçantë për rimëkëmbjen e fortifikimeve despotët e Epirit. Kështu despoti i Epirit Mihal Engjëll Komneni, rreth vitit 1205, rindërtoi muret e kalasë së Beratit, ndërsa një nga pasardhësit e tij, Teodori, ndërtoi më 1225 një «kryekullë» në Durrës.

Gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIV, pas një pushtimi të shkurtër të Shqipërisë nga shteti serb i Rashës, feudalët shqiptarë arritën kulmin e fuqisë së tyre, duke u kthyer në sundimtarë të pavarur. Tani, përveç Topiasve dhe Muzakëve dolën në skenë familje të tjera feudalësh. si Balshajt, Aranitët, Matarangët, Zenevisët, Në këtë periudhë feudalët shqiptarë mundën të fusnin nën sundimin e tyre qytete të mëdha të fortifikuara, si Durrësi, Berati etj. dhe patën një veprimtari të vrullshme në fushën e ndërtimit të fortesave. Kështu Topiasve, me qendër në Krujë e Petrelë, u atribuohet nga Barleti ndërtimi i kështjellës së Petrelës, ndërsa Balshajve kalaja e Shkodrës. Rreth mesit të shek. XIV, Karl Topia rindërton kalanë e Krujës, ndërsa një pinjoll i fundit i kësaj familje, Nikolla Topia, në dhjetëvjeçarin e fundit të shek. XIV fillon ndërtimin e një kalaje bregdetare në Kepin e Melieve, në afërsi të Durrësit.

Në vitin 1389, Muzakët ndërtuan një kullë në derdhje të Semanit, e cila njihet në literaturën historike me emrin «Kështjella apo kulla e Pirgut», ndërsa Berati, nën sundimin e tyre pati shtrirjen dhe lulëzimin më të madh, jo vetëm si qytet, por edhe si fortesë. U riparuan pothuajse të gjitha muret dhe u ndërtuan një sërë kullash të reja, u bë ndarja e selisë brenda kështjellës dhe u ngritën muret e bashkimit të qytetit të sipërm me lumin (14) .

Me sa duket, Zenevisët kryen punime në kalanë e Gjirokastrës dhe ndërtuan Kardhiqin, ndërsa më vonë, më 1443, Simon Zenevisi ndërton një kështjellë në kepin Vagenetia përballë Korfuzit, ku më 1456 u zhvilluan luftime të ashpra me turqit (15) . Por edhe në fortifikimet që ndërtuan pushtuesit në këtë periudhë, në qytetet e pushtuara prej tyre duket dora e mjeshtrave shqiptarë. Mbreti i Sicilisë, Karli I Anzhu, më 1280, porositi të merreshin specialistë të atyre anëve për punimet fortifikuese që do të kryheshin në Durrës. Ndërsa në orvatjen e venecianëve për të hapur kanalin e Porto-Romanos, që do të siguronte dhe një mbrojtje më të mirë të Durrësit, marrin pjesë shumë punëtorë dhe teknikë shqiptarë.

Mjaft kështjella dhe qytete të fortifikuara të vendit tonë ruajnë edhe sot tiparet arkitektonike të shek. XIII-XIV, kur ato u ndërtuan apo patën periudhën e lulëzimit më të madh gjatë mesjetës. Një nga këto kështjella, që e pati zanafillen mesjetare në këtë periudhë, është Shkodra.

Kalaja e Shkodrës

Fig. 108 — Kalaja e Shkodrës. Gravurë e shek. XIX (viz. E. Lir).

Fig. 108a — Kalaja e Shkodrës. Gravurë.

Fig. 108b — Kalaja e Shkodrës. Pamje nga lindja.

ashtu si Berati, është ngritur mbi ndërtime ilire. Gjatë periudhës së pushtimit romak, kalaja ka shërbyer si një akropol për qytetin që shtrihej rrëzë shpatit jugor të kodrës. Gjatë mesjetës Shkodra ishte me ndërprerje herë nën sundilnin bizantin dhe herë nën atë sllav, deri rnë 1355 kur u zotërua nga Balshajt Humanisti shkodran i shek. XV, Barleti, thotë se gjer në atë kohë Shkodra ka qenë e pafortifikuar. Në kalanë e Shkodrës nuk janë konstatuar deri më sot gjurmë të një vjetërsie më të madhe nga shek. XIV. Në fillim të mesjetës, kalaja ndodhej në fushë pranë Bunës, ku shtrihej dikur qyteti i periudhës romake. Përvec Balshajve, që e mbajtën Shkodrën nën sundimin e tyre deri në vitin 1396, kur ja dorëzuan Venedikut, në kala kanë ndërmarrë punime plotësuese fortifikimi edhe venecianët, turqit dhe më vonë (shek. XVIII-XIX) feudalët shqiptarë Bushatllinj. Formën themelore kalaja e ka marrë pra që në gjysmën e dytë të shek. XIV dhe ka arritur në trajtën e sotme me një varg plotësimesh të vazhdueshme. Të ngri-tura mbi majën e një kodre shkëmbore muret e kalasë ndjekin formën e terrenit, duke krijuar në planimetri një formë të çrregullt.

Fig. 109 — Kalaja e Shkodrës. Planimetria.

Sipërfaqja e brendshme ndahet me anë muresh të trasha në tri oborre, që komunikojnë me porta midis tyre. Oborri i tretë, që zë një sipërfaqe më të vogël nga të tjerët, ndodhet në pjesën më të lartë e të mbrojtur të kodrës dhe luante rolin e një kështjelle.

Fig. 110 — Kalaja e Shkodrës. Pamje e oborrit të tretë.

Fig. 111 — Kalaja e Shkodrës. Grykë stere në oborrin e tretë.

depo si dhe një godinë trikatëshe e trajtuar në mënyrë monumentale, e cila njihet me emrin «kapiteneria».

Fig. 110 — Kalaja e Shkodrës. Pamje e oborrit të tretë.

Brenda kështjellës ka qenë dhe pallati i familjes feudale të Bushatllinjve, i cili më vonë, gjer më 1865, kur qendra administrative e Shkodrës u shpërngul nga kalaja, është përdorur si banesë e guvernatorit të vilajetit. Oborri i dytë,

Fig. 112 — Kalaja e Shkodrës. Pamje e oborrit të dytë dhe e sterës.

në pjesën qendrore të kalasë, zë një sipërfaqe më të madhe. Ai ndahet nga oborri i parë nga një mur tërthor pa kulla. Muri i vjetër i periudhës paraveneciane është lënë gjysmë i rrënuar dhe në shek. XVIII-XIX është zëvendësuar me një mur të ri, të futur pak më brenda nga i pari, në të cilin është hapur dhe një portë. Brenda oborrit të dytë ndodhen katër stera të mëdha katërkëndëshe të mbuluara me qemer, prej të cilave uji merej me anë grykash pusi të rrumbullakëta.

Fig. 112 — Kalaja e Shkodrës. Pamje e oborrit të dytë dhe e sterës.

Përveç sterave aty ruhen akoma disa ndërtime të vjetra, që shërbenin si depo, për strehimin e garnizonit; një burg si dhe një kishe e stilit romanik e kthyer më vonë në xhami.

Fig. 112a — Kishë e shek. XIV në oborrin e dytë e kthyer në xhami në shek. XVI.

Oborri i parë

Fig. 112b — Kalaja e Shkodrës. Pamje e oborrit të parë.

nuk ruan gjurmë ndërtimesh në brendësi dhe komunikon direkt me hyrjen kryesore të kalasë

Fig. 113 — Kalaja e Shkodrës. Pamje e hyrjes kryesore.

para së cilës, në periudhën veneciane midis viteve 1407-1417, u ndërtua një barbakan

Fig. 114 — Kalaja e Shkodrës. Hyrja e barbakanit.

një sistem paramuresh me kthesa të mprehta që zinin pjesën lindore të kalasë, si dhe vepra të tjera mbrojtëse, që mbulonin rrugën nga kthesa e fundit e saj, deri tek porta e barbakanit (16) .

Pasi kalon koridorin e kullës së barbakanit

Fig. 115 — Kalaja e Shkodrës. Korridori barbakanit.

gjendesh në një oborr të vogël katërkëndësh, të kufizuar me mur në krahun e djathtë. Muri është pajisur me një parapet dhe me një palë shkallë që të ngjitin në shtegun e rojes. Përballë oborrit ndodhet porta kryesore e kështjellës dhe anash, saj një portë e vogël që të çon në she-shin e mureve të para, të cilat janë më të ulëta nga muret dhe kullat e anës lindore.

Fig. 115a — Kalaja e Shkodrës. Oborri midis barbakanit dhe hyrjes kryesore.

Porta kryesore

Fig. 113 — Kalaja e Shkodrës. Pamje e hyrjes kryesore.

është trajtuar në anën e jashtme, në mënyrë të ngjashme me portën e barbakanes,

Fig. 114 — Kalaja e Shkodrës. Hyrja e barbakanit.

por këtu kemi të bëjmë me restaurimin e ndërtimeve më të vjetra. Për të hyrë brenda në kala duhet të kalosh një korridor në formë L-je, të mbuluar me qemer cilindrik,

Fig. 115b — Kalaja e Shkodrës. Korridori i hyrjes kryesore.

fundi i të cilit mbyllet nga një portë e dytë. Në kthesën e korridorit dallohen qartë gjurmët paraveneciane të kompleksit të hyrjes. Një pjesë e qemerit këtu është ndërtuar krejtësisht me tulla dhe në kyçin e tij është hapur një vrimë drejtkëndëshe 40x55 cm që shërbente për të hedhur lëndë djegëse, lëngje të nxehta, apo objekte të rënda mbi kundërshtarin, që kishte arritur të shpërthejë portën e parë. Vrima komandohej nga një kthinë e vogël, e mbuluar me qemer cilindrik që ndodhet në katin e dytë, i cili lidhet nëpërmjet një porte me hark dhe kornize tullash me një kthinë katërkëndëshe më të madhe, që shërbente për qëndrimin e një pjese të rojeve të portës dhe për mbajtjen e përgatitjen e mjeteve dhe lëndëve që do të hidheshin mbi armikun. Por edhe pasi të kalojë portën do të ndodheshe përballë një muri të gjerë, prapa parapetit të dhëmbëzuar të të cilit qëndronin mbrojtësit e oborrit të dytë. I gjithë sistemi i mbrojtjes së hyrjes komandohej nga një donzhon i lartë poligonal, për ndërtimin e të cilit nga venecianët, më 1468, bën fjalë edhe Barleti.

Përveç hyrjes kryesore, kalaja ka dhe disa hyrje të vogla të dorës së dytë, të cilat shërbenin për manovrimin e forcave në raste rrethimi apo si dalje sekrete. Njëra prej tyre ruhet akoma në rrëzë të paramurit lindor të kalasë.

Fig. 116 — Kalaja e Shkodrës. Dalje sekrete nga ana lindore.

E hapur në shkëmb të gjallë dhe rne disa degëzime në brendësi, kjo portë, sipas Barletit, shërbente për të mbajtur armë e municione, për të mbrojtur «gropat». është fjala për një kanal të veshur me gurë gjatë kontraskarpit, i cili përshkon rrëzën e murit lindor të kalasë dhe ruhet edhe sot në një thellësi rreth 4 m. Përveç barbakanit, kryekullës, kompleksit të hyrjes dhe paramureve në anën lindore të kalasë, punimet e tjera veneciane konsistojnë në veshjen me gurë të punuar katënkëndësh të disa kullave të tjera dhe pjesërisht të kurtinave. Kështu që në shumë kulla nën veshjen veneciane fshihen ndërtime më të vjetra që i përkasin periudhës së sundimtarëve Balshaj. Gjatë këtyre riparimeve është pasur parasysh që anës së jashtme të mureve t´u jipet pjerrësi në formë skarpati, që arrin shpesh deri në gjysmën e lartësisë së tyre. Madje, nga ana perëndimore e kalasë, sipërfaqe të mëdha të pjerrëta shkëmbore të kodrës janë veshur me gurë të skuadruar. Aty ku veshja e mureve është dëmtuar spikat teknika e vjetër me përdorimin e copave të tullave midis gurëve, ndërsa harqet e dritarëve dhe frëngjitë janë punuar krejtësisht me tulla të vendosura në formë radiale dhe janë rrethuar me bordurë. Kullat kanë forma rrethore, por më tepër katërkëndëshe, dhe ruhen në një lartësi 12-16 m, ndërsa kurtinat kanë një lartësi rreth 12 m.

Kalaja e Shkodrës, ashtu siç ishte kompletuar që nga fillimi i shek. XV, mundi t´u bëjë ballë dy rrethimeve të gjata dhe bombardimit të vazhdueshëm me artileri nga turqit në vitet 1474 dhe 1478-79. Vetëm paqja e nënshkruar nga venecianët i detyroi banorët dhe garnizonin ta braktisnin atë, me kusht që të liheshin të lirë të largoheshin në drejtimin e dëshiruar.

Shembulli i një kalaje mesjetare, për nga mbrojtja natyrore dhe furnizimi me ujë, që ishin dy faktorët më të rëndësishëm në mesjetë për të siguruar një mbrojtje të fuqishme dhe të gjatë, është kalaja e Krujës (17) .

Fig. 117a — Kalaja e Krujës. Pamje.

Fig. 117b — Kalaja e Krujës. Planimetria.

Ajo mundi t´u bëjë ballë në shek. XV tri rrethimeve të egra të forcave kryesore të Perandorisë Osmane. Në burimet historike, Kruja përmendet për herë të parë në aktet kishtare të shek. IX si qendër peshkopate, ndërsa si vendbanim i fortifikuar, del vetëm nga mesi i shek. XIII. Më 1253 ajo kaloi nga Mihaili II i Epirit në zotërim të perandorit bizantin Ivan Vatace dhe dy vjet më vonë, Teodori II Laskari u njeh disa privilegjë banorëve të kalasë së Krujës. Që para kësaj periudhe, gjatë shek. XII, Kruja ka qenë qendër garnizonesh dhe guvernatorësh bizantinë gjë që presupozon një vend të fortifikuar.

Nga fundi i shek. XIII, kalasë ju bënë disa riparime nga Karli I Anzhu dhe më vonë, nga feudali shqiptar Karl Topia, që e bëri atë qendër të zotërimeve të tij, i cili, siç mund të nxirret nga dëshmia e Barletit, kreu punime të rëndësishme. Ndërtimet e fundit gjatë mesjetës së mesme në këtë kala i përkasin periudhës së Skënderbeut, rreth mesit të shek. XV.

Fig. 118 — Kalaja e Krujës. Rreth mesit të shek. XV.

Kalaja e Krujës është ndërtuar mbi një kreshtë shkëmbore të shkëputur nga mali Sarisalltëk dhe nga formacionet kodrinore përreth. Ajo lidhet me këto të fundit vetëm nga ana verilindore, ku ndodhet dhe hyrja kryesore për në kala. Anët e tjera janë shkëmbinj të thepisur, praktikisht të pangjitshtëm ose vetë kodra bie me pjerrësi të theksuar. Një nga veçoritë e kalasë së Krujës është mënyra e furnizimit të saj me ujë, gjë që e ka bërë të mos vuajë asnjëherë nga mungesa e ujit. Brenda territorit të kalasë, në shkëmb rrjedh një burim nëntokësor, i cili del në rrëzë të murit lindor të saj. Ky krua, që përdoret edhe sot në një çezmë, ka qenë rrethuar me një sistem muresh e kullash.

Fig. 119 — Kalaja e Krujës. Oborri i fortifikuar i krojeve.

Por uji i këtij burimi shfrytëzohej edhe brenda fortesës nëpërmjet puseve, njëri prej të cilëve ruhet akoma në gjendje të mirë nga ana e brendshme e murit perëndimor (18) .

Muret e kalasë së Krujës, duke ndjekur konturet e terrenit mbi të cilin ngrihen, rrethojnë një sipërfaqe eliptike me perimetër rreth 800 m. Ato kanë një gjerësi prej rreth 1,50 m dhe përforcohen nga 9 kulla. Kullat kanë formë të rrumbullakët ose katërkëndëshe, duke sunduar të parat. Kullat nuk kanë një largësi të barabartë prej njëra-tjetrës, por sipas kushteve të terrenit dhe rëndësisë së sektorit që mbrojnë, shohim një grupim të tyre në hyrjen kryesore, pranë burimit dhe në skajin jugperëndimor, ndërsa gjatë krejt murit verilindor dhe juglindor të ndërtuar mbi shkëmbin e thepisur ndodhet vetëm një kullë.

Përveç mureve perimetrale që përmendëm, në pjesën më të lartë të kodrës është sajuar një ndarje e vogël katërkëndëshe që shërbente si një reduit i fortifikuar, seli e feudalit. Nga ana e jashtme e kësaj ndarjeje, që i korrespondon rrethimit të kalasë, shkëmbinj të bien thik dhe janë të pangjitshëm, ndërsa në murin e ndarjes së brendshme konstatohen dy kulla katërkëndëshe. Njëra prej tyre, ajo e këndit, ruan disa duar ndërtimi. Së fundi, kur kjo pjesë e fortifikimit e kishte humbur funksionin e saj, u përshtat në kullë sahati (19) . Në gjendjen e sotme kulla ka një lartësi prej 16 m, gjë që tregon se lartësia e kullave katërkëndëshe të kësaj ndarjeje ka qenë mjaft e madhe. Duke qenë mbi një terren sundues, ato shërbenin njëkohësisht edhe për vrojtim. Kalaja ka dy hyrje, njëra nga verilindja që është kryesorja dhe tjetra më e vogël, e dorës së dytë, në skajin jugperëndimor, që të çonte në oborrin e fortifikuar të krojeve.

Fig. 119 — Kalaja e Krujës. Oborri i fortifikuar i krojeve.

Hyrja kryesore përshkonte një korridor me kthesë

Fig. 120 — Kalaja e Krujës. Korridori i hyrjes në kalanë e Krujës.

dhe sigurohej në periudhën e parë të ndërtimit nga dy porta, prej të cilave e para ishte një portë rrëshqitëse (portkulis).

Në një periudhë të dytë. u ndërtua një kompleks i tërë për mbrojtjen e hyrjes kryesore.

Fig. 121 — Kalaja e Krujës. Ambientet pranë kompleksit të hyrjes.

Në pjesën e brendshme u shtua një korridor i ri me gjatësi 22 m, i mbuluar me qemer cilindrik guri. Porta e parë u vendos në vendin e portës së dytë të fazës së parë, ndërsa një portë tjetër mbyllte fundin e korridorit. Të dyja këto porta kanë qenë dyflegërshe dhe siguroheshin nga brenda me katarah. Në kompleksin e hyrjes, në këtë periudhë, u ndërtuan në të djathtë të korridorit dhe një sërë ambientesh të lidhura me një kullë rrethore, të pajisur me sterë. Nëpërmjet një portë të vogël, të hapur në murin e brendshëm të këtij kompleksi, hyhet në një kthinë në formë kryqi që s´është gjë tjetër veçse një kishe e tipit «Kryq i lirë». Ambienti qendror i kishës në formë katrori mbulohet me një kupolë sferike mbi tambur, i cili mbështetet mbi katër pedentiva, ndërsa krahët e kryqit, më të ulët nga ambienti qendror, mbulohen me qemere cilindrike të ndërtuara me gurë. Interieri i kishës ndriçohet nga dy dritare të ngushta, prej të cilave njëra përshkon murin fundor të një nikeje të korridorit.

Tipi në formë «Kryq i lirë» i faltoreve të kultit të krishter ka pasur një përhapje më të madhe në vendin tonë gjatë shek. XII-XIII, kohë së cilës i përket për pasojë edhe ndërtimi i fazës së dytë të krejt kompleksit të hyrjes, duke lënë një datë më të hershme ndoshta shek. XI-XII për periudhën e parë të këtij ndërtimi. Në qoftë se nuk është fjala për kishën në shqyrtim, atëherë në kalanë e Krujës do të ketë pasur ndërtime të tjera të këtij lloji, të instaluara brenda kullave, po të kemi parasysh një dokument të viteve 1431-32, ku përmendet një kishe «brenda në kullë të Akçahisarit» (Kalaja e Krujës).

Në katin e dytë të kompleksit të hyrjes të çojnë një palë shkallë të mbështetura në murin e tij lindor. Këto shkallë i shërbenin jo vetëm kthinave që ngriheshin mbi kishe dhe mbi dy niket e krahut të djathtë të korridorit të hyrjes, por dhe platformës së një kullë të rrumbullakët, që lidhet në mënyrë organike me këto ndërtime. Në katin e poshtëm të kullës së rrumbullakët është ndërtuar një stere me trajtë cilindrike, me diametër 3 m, e cila mbulohej me një kupolë sferike të ndërtuar me muraturë guri. Për marrjen e ujit, midis murit perimetral të kullës dhe të sterës është lënë një korridor i ngushtë i mbuluar me qemer cilindrik, në të cilin zbritet me disa këmbë shkallë nga tarraca e kthinave ngjitur me të. Në skaj të korridorit ndodhet një e hapur katërkëndëshe prej nga mund të merrej ujë nga stera. Korridori është i një madhësie të tillë sa mund të qarkullojë me vështirësi një njeri dhe nuk zë gjithë perimetrin e sterës. Kullën e rrumbullakët, që vishte nga jashtë sterën dhe shërbente kryesisht për mbrojtjen e hyrjes, Skënderbeu e rindërtoi rreth viteve 1451-52.

Fig. 118 — Kalaja e Krujës. Rreth mesit të shek. XV.

Pas rëndërtimit, sipas dëshmisë së Barletit, ajo nuk ishte më e lartë se muret rrethuese, ndërsa pjesës së po-shtme të mureve të saj ju dha nga jashtë një pjerrësi në formë skarpati. Periudha e dytë e ndërtimit të kompleksit të hyrjes është realizuar në një kohë, kur hyrja e parë qe dëmtuar rëndë, pasi pranë kësaj të fundit ruhen gjurmët e një kullë të rrënuar katërkëndëshe, që do të zinte krejt rrëzën e veprimit të kullës së rrumbullakët.

Interes paraqet në kalanë e Krujës dhe sistemi i fortifikimit të krojeve,

Fig. 119 — Kalaja e Krujës. Oborri i fortifikuar i krojeve.

që ndodhet në skajin juglindor të kalasë. Vendi i rrjedhjes së burimeve nëntokësorë, që bien jashtë mureve rrethuese, është mbrojtur me një mur të dytë në formë të harkuar, në të cilin ruhen edhe gjurmët e tri kullave, njëra prej të cilave, gjysmë e rrënuar arrin lartësinë 8 m.

Me kulla është pajisur edhe muri rrethues i kalasë që përfshihet brenda kësaj sipërfaqeje, në të cilat dallohen për më tepër disa faza ndërtimi. Më interes është në këtë pjesë të fortifikimit një kullë gjysmërrethore, e cila përshkohet nga një tunel i ngushtë me gjatësi 15 m, i mbuluar me qemer cilindrik. Porta në dalje të tunelit është trajtuar me hark tullash.

Fig. 122 — Kalaja e Krujës. Porta në dalje të tunelit.

Prej këtej zbritet nëpërmjet të një palë shkallëve në sheshin e burimit, i cili ishte i mbrojtur në anën e jashtme nga sistemi i mureve dhe kullave që përmendëm. Edhe në kullat, që mbrojnë sheshin e burimit vërehen periudha të ndryshme ndërtimi, gjë që tregon se fortifikimi i krojeve është krijuar në një periudhë të hershme dhe ka shërbyer për një kohë të gjatë. Kjo konfirmohet dhe nga dëshmia e Barletit, i cili thotë për këtë anë të kalasë se muret ishin shumë të vjetra dhe të ngrëna nga koha. Brenda territorit të krojeve, në të majtë të shkallëve, është ndërtuar më vonë një kullë e rrumbullakët, e cila ngjason nga teknika me rindërtimet e kullës së rrumbullakët të hyrjes. Duke pasur parasysh edhe njoftimin e Barletit për ndërtimet që kreu Skënderbeu pas rrethimit të parë të Krujës në anën veriore dhe perëndimore të kalasë, mund të arrihet në përfundimin që kjo kullë të jetë ndërtuar gjatë viteve 1450-52. Kulla e re, ndryshe nga ato të mëparshmet, është e ulët dhe me perimetër të gjerë.

Në Shqipërinë Jugperëndimore një nga fortifikimet e rëndësishme mesjetare është edhe Kanina (20) .

Fig. 122a — Kalaja e Kaninës. Pamje.

Fig. 122b — Kalaja e Kaninës. Planimetria.

Ajo ndodhet në gjirin e Vlorës mbi një kodër me lartësi 380 m. Si shumë qytete të tjera mesjetare të Shqipërisë, kalaja e Kaninës e fillon jetën e saj që nga koha antike. Më vonë, në shek. VI, kalaja rindërtohet nga Justiniani dhe përmendet në listën e Prokopit me emrin Kionin. Në fillim të shek. XI, Kanina ishte qytet dhe qendër peshkopate dhe luajti një rol të rëndësishëm në luftërat normano-bizantine. Pas një periudhe qetësie relative, pas këtyre ngjarjeve, Kanina, në shekujt XII-XIII, kthehet në një qendër ushtarake të dorës së parë, duke shërbyer si plasdarm për depërtimin e anzhuinë-ve në thellësitë e tokave shqiptare. Në vitin 1530 kalaja rindërtohet nga sulltan Sulejmani, ndërsa ndërtimet e fundit të shek. XVII-XIX i përkasin përpjekjeve të feudalëve shqiptare të Vlorës për të rimëkëmbur këtë fortifikim.

Muret rrethuese përfshijnë një sipërfaqe 35 ha dhe kanë një gjatësi të përgjithshme prej l km. Ashtu si në Shkodër, kalaja ndahet nga mure tërthore në tri pjesë. Prej tyre sot ruhen vetëm muri, që ndan pjesën më të lartë të kodrës, i cili mbrohej nga tri kulla Brenda rrethimit, sipas dëshmisë të udhëtarit turk Çelebiut, kishte shtëpi banimi, ndërtesa për garnizonin, depo municioni si dhe stera për furnizimin me ujë. Kalaja përshkohej prej katër portash, prej të cilave njëra lidhte ndarjen e fundit në pjesën më të lartë (kështjellën) me pjesën tjetër të fortifikimit. Portat e tjera të nxirrnin në drejtime të ndryshme jashtë rrethimit kryesor. Njëra prej këtyre hyrjeve, e ruajtur më mirë, ndodhet në anën jugore. Ajo mbrohet prej një kullë të fuqishme gjashtëkëndëshe, ka një lartësi prej 3,40 m, hapësirë dritë 2,85 m dhe mbulohet prej një harku sektorial. Porta ka qenë dyflegërshe dhe sigurohej nga brenda me katarah. Në portat e kalasë së Kaninës nuk konstatojmë sisteme të brendshme fortifikimi, si galeri të mbuluara me qemer etj., apo të jashtme, barbakana, siç i hasim në kala të tjera mesjetare, si ajo e Shkodrës, Krujës dhe Beratit. Hyrjet janë të thjeshta dhe mbrohen nga kulla anësore. Kullat që përforcojnë muret kanë forma rrethore, poligonale, trekëndëshe dhe katërkësndëshe. Por shumë prej tyre, përveç teknikës së ndërtimit dhe me format e tyre planimetrike, përfaqësojnë periudha të ndryshme ndërtimi. Më të hershmet janë kullat trekëndëshe, të cilat duke qenë me përmasa të vogla luajnë edhe rolin e kontrafortave, ashtu siç i takojmë në kalanë e Beratit dhe Butrintit. Nga shtatë kulla, që ruhen sot në kalanë e Kaninës, dy prej tyre kanë formë trekëndëshe. Por sasia e kullave në përgjithësi ka qenë më e madhe. Nga një skicë planimetrike, e botuar në 1688, mësojmë se kalaja në atë kohë kishte 14 kulla (21) .

Të një periudhe të hershme janë edhe disa kulla gjysmërrethore, të ngjashme me ato të akropolit të Butrintit. Si në kullat gjysmërrethore edhe në ato trekëndëshe gjejnë përdorim të gjerë copat e tullave dhe të tjegullave, të cilat vendosën horizontalisht apo në mënyrë të çrregullt midis fugave të gurëve dhe sidomos në kullat trekëndëshe, ku janë ripërdorur mjaft gurë antikë.

Kullat poligonale i përkasin një periudhe më të vonë; në to gjejmë edhe frëngji për topa. Nga forma planimetrike dhe nga teknika e ndërtimit këto kulla ngjasin me ato të «kështjellës së poshtme të kalasë së Durrësit të ndërtuar në shek. XV» (22) . Muret e kullave si dhe kurtinat janë përforcuar me breza druri; lartësia e tyre nuk ruhet në asnjë rast e plotë. Në to vërehen edhe gjurmë të rindërtimeve dhe riparimeve të periudhës së pushtimit turk. Por që nga kjo kohë qyteti i nënshtrohet një rënieje të vazhdueshme, derisa degradon në një fshat. Për pasojë, humbet rëndësinë e parë edhe kalaja, sidomos pas ndërtimit, të kalasë së Vlorës, në shek. XVI.

Tipare të ngjashme me Kaninën kanë pasur edhe qytete të tjera mesjetare të fortifikuara në bregdetin Jon, si Borshi (Sopoti)

Fig. 123 — Kalaja e Borshit. Pamja e kodrës.

Fig. 123a — Kalaja e Borshit. Pamje e një kullë.

dhe Himara.

Fig. 124 — Kalaja e Himarës. Gravurë e shek. XIX (viz. E. Lir).

Për më tepër, kjo e fundit ashtu si Kanina, përmendet si një qendër e fortifikuar qysh në shek. XI, në trajtën Himera.

Një fortifikim që zë një vend ndërmjetës midis qytetit të fortifikuar dhe kështjellës, është kalaja e Gjirokastrës, kështjellë nga përmasat dhe qytet i fortifikuar nga vendosja e shumë banesave brenda saj. Këta tipa fortifikimesh, me zgjerimin e vazhdueshëm të qytetit të dalë jashtë mureve dhe spostimit të qendrës së pazarit, fillojnë të luajnë gradualisht rolin e një kështjelle për qëndrimin e sunduesit dhe garnizonit të qytetit. Nga kalaja mesjetare e Gjirokastrës, para pushtimit të saj nga Ali Pasha, ruhen vetëm pak gjurmë, pasi muret janë veshur deri në lartësi nga ndërtimet e reja, ndërsa kullat pjesërisht janë rrënuar dhe ripërshtatur. Por, megjithatë mund të krijohet një ide sadopak e qartë për të nga përshkrimi i E. Çelebiut. Sipas tij, «kalaja ishte ndërtuar në kohë te moçme, krejt prej guri të gdhendur. Në mes të kalasë ndodhej një rrugë e gjerë me drejtim lindje-perëndim, në të dy anët e së cilës ndodheshin 200 shtëpi. Ajo kishte dy porta hekuri me nga tri palë dyer dhe një hendek 100 hapa të gjatë dhe 200 hapa të gjerë midis namasgjahut dhe fortesës. Ndërsa të tria anët e tjera nuk kishin nevojë për hendek pasi janë përrenj natyrorë».

Prania e hendekut tregon se kalaja nuk e zinte krejt platformën natyrore të kodrës, si në kohën e rindëtimit nga Ali Pasha.

Gjirokastra përmendet për herë të parë si qytet dhe kështjellë vetëm në vitin 1336, periudhë pas së cilës ajo u bë qendra e feudalëve shqiptarë Zenevisë, dhe më vonë, gjatë sundimit të Gjin Bue Shpatës, u përfshi në despotatin e Epirit. Më 1417 kalaja e Gjirokastrës u pushtua prej turqve, pas një rrethimi të gjatë.

Përveç fortifikimeve të përshkruara dhe të përmendura më lart, në shekujt XI-XIV, në Shqipëri ishin ndërtuar shumë kështjella të tjera të vogla përmbi maja kodrash me shpate të thepisura apo që mbikqyrnin rrugë e vendkalime të rëndësishme. Prej tyre vlejnë të përmenden kështjella e Mborjes

Fig. 125 — Kalaja e Mborjes, Korçë. Pamje.

Kështjella e Mborjes është ndërtuar mbi një kodër të lartë, me shpate mjaft të pjerrëta në juglindje të qytetit të Korcës. Ajo ka një perimetër prej 150 m, rrethon një sipërfaqe poligonale të çrregullt dhe përforcohet nga 4 kulla të rrumbullakëta, Muret kanë një trashësi prej 2,50 m dhe përforcohen me breza druri. Përmasat e vogla të kësaj kështjelle tregojnë se ajo ka qenë seli e fortifikuar e një feudali vendas. Gjithashtu edhe kisha e Mborjes e shek. XIV, e ndërtuar në rrëzë të kodrës në stilin bizantin, me përmasa mjaft të vogla, ka karakterin e një faltoreje familjare, të cilat ndërtoheshin zakonisht nga princër apo sundimtarë të vendit. Toponimi-qytet-ruhet akoma për Mborjen. Ndërsa vetë emri Mborje (emporion-treg) tregon se aty ka pasur një treg. Pra këtu i kemi të gjitha elementet e evolucionit të një kështjelle tipike feudali: kështjella në majë të një kodre të lartë, të vështirë për t´u ngjitur, ndërsa qyteti, faltorja dhe tregu në rrëzë të kodrës. Ndryshe nga disa qytete të tjera të Shqipërisë, që e kanë zanafillen nga kështjella, ku tregu dhe lagjet e qytetit shtrihen fillimisht sa më pranë mureve të kështjellës, në Mborje terreni i aksidentuar i kodrës nuk e favorizonte një fenomen të tillë, prandaj mund të supozohet edhe prania e dy selive të feudalit; njëra në qytet në kohë të qetë, ku ai kishte dhe faltoren e tij, dhe tjetra në kështjellë, në raste rreziku.

Një tablo të njëjtë na paraqet dhe kështjella e Podgories. Kodra shkëmbore në lindje të fshatit me të njëjtin emër, thirrët nga banorët «qytet». Kështjella mbi majën e kësaj kodre ndjek një formë planime-trike të çrregullt me perimetër 60 m. Ashtu si në Mborje, katër kulla të vogla rrethore janë vendosur gjatë murit perimetral. Në rrëzë të kodrës, në fushë shtrihet edhe këtu një vendbanim, që vazhdon deri në mesjetën e mesme.

Kalaja e Mborjes, në fillim të shekullit XV, gjatë pushtimit turk vazhdoi të përdorej si fortesë garnizoni. Podgorija ishte braktisur dhe nuk përmendet më në këtë kohë.

Gjithashtu, me interes është të ndiqet faza fillestare dhe evolucioni i një kështjelle garnizoni në bregun e majtë të kanalit të Vivarit, në Butrint.

Fig. 126a — Kalaja pranë kanalit të Vivarit, Butrint. Pamje.

Fig. 126b — Kalaja pranë kanalit të Vivarit, Butrint. Planimetria.

Në gjendjen që ka arritur në ditët tona, kështjella ka formë planimetrike trekëndëshe, me gjatësi brinjësh rreth 50 m. Në të tria këndet ka kulla të rrumbullakëta, prej të cilave njëra ruhet në lartësinë e plotë. Kështjella ka dy hyrje. Hyrja kryesore hapët në mesin e murit jugor,

Fig. 127 — Kalaja pranë kanalit të Vivarit, Butrint. Hyrja kryesore.

ndërsa një tjetër, e dorës së dytë, në murin verior, pranë një kullë. Muret në pjesën më të madhe, ruhen në lartësinë e plotë dhe kurorëzohen nga një parapet me lartësi 1,50 m i përshkuar nga frëngji të shumta.

Fig. 128 — Kalaja pranë kanalit të Vivarit, Butrint. Pamje e brendshme e murit VL.

Në shtegun e rojeve të çon një shkallë e mbështetur në faqen e brendshme të murit jugor, pranë hyrjes kryesore. Në pjesën e brendshme të kështjellës, një sërë kthinash njëkatëshe, të mbuluara me qemerë cilindrikë i janë mbështetur krejt murit perëndimor si dhe një pjese të murit jugor. Thuajse në mes të oborrit të saj ndodhet dhe një ndërtim me planimetri rrethore i mbuluar me kupolë sferike, pa dritare dhe vetëm me një portë të vogël. Ky ndërtim ka shërbyer, me sa duket, në periudhën turke si depo baruti. Ndërsa nga ana e jashtme e kështjellës, pranë murit perëndimor të saj ka qenë ndërtuar në një kohë të vonë, një rrethim tjetër katërkëndësh, muret e të cilit mbështeteshin në të dyja kullat e kësaj ane.

Por në këtë mori periudhash, teknikash dhe stilesh ndërtimi, që i mbivihen njëra-tjetrës, mund të dallohet qartë faza fillestare e kështjellës si dhe evolucioni i saj në kohë. Në fazën e saj fillestare, që datohet rreth fundit të shek. XIII-shek. XIV, kështjella përbëhej nga një mur me trashësi 2,30 m, i cili rrethonte një territor në formë trekëndëshi të rregullt, me qoshe të rrumbullakosura. Ai përshkohej nga dy breza frëngjish, ku ato të brezit të poshtëm përshkojnë gjithë trashësinë e murit, ndërsa ato të sipërmit murin e parapetit. Kështjella kishte një portë në mesin e murit jugor, e cila mbrohej nga një mashikul me konstruksion druri, që mbështetej mbi blloqe gurësh të latuar me kujdes, të cilët dilnin në formë konsoli mbi portë. Një ballkon druri dilte edhe mbi mesin e murit verior dhe dy të tjerë mbi murin perëndimor. Brenda kështjellës kishte edhe disa ambiente të brendshme, më të gjera nga ato të sotmet, të cilat mbuloheshin me çati druri me një kullim dhe mbështeteshin në muret e kështjellës, por duke lënë të lira frëngjitë e brezit të poshtëm, që komandoheshin pjesërisht brenda këtyre ambienteve.

Fig. 130 — Kalaja pranë kanalit të Vivarit, Butrint. (Rikonstruksion i periudhës I të ndërtimit.)

Në një periudhë të dytë (shek. XV) u ndërtua një kullë e stilit venecian

Fig. 129 — Kalaja pranë kanalit të Vivarit, Butrint. Kullë e periudhës II të ndërtimit.

në qoshen jugperëndimore të kështjellës, e ngjashme me kullën veneciane pranë bregut të detit në Durrës. Për herë të parë u vunë në përdorim frëngji topash, që ndodheshin në katin e parë të kullës, i cili ngrihej mbi një bazament në formë trungkoni, ndërsa kati II banohej dhe ishte i pajisur me dritare, oxhak dhe frëngji të vogla shigjetë.

Periudhës së tretë të ndërtimit i përkasin dy kullat e tjera të kështjellës. Ato ndaheshin në dy kate, ishin me dysheme druri dhe mbuloheshin me çati konike. Katët e para ishin pajisur me nga katër frëngji topash, ndërsa të dytat banoheshin nga garnizoni, kishin oxhakë dhe frëngji të vogla që shërbenin dhe për ndriçim. Më vonë, u shtuan ambientet e brendshme, që ndahen nga mure tërthore në kthina të veçanta, në muret e të cilave janë hapur frëngji për armë zjarri, kundrejt oborrit të kështjellës. Muret e jashtme të këtyre kthinave bllokuan brezin e poshtëm të frëngjive të murit perimetral të kështjellës. Në të njëjtën kohë u hap porta e dytë pranë njërës nga kullat e periudhës së tretë të ndërtimit, u rikonstruktuan frëngjitë e parapetit dhe u hapën në të disa frëngji për topa: më në fund u shtua muri me frëngji nga ana perëndimore, ndërtimet u realizuan gjatë shek. XVIII.

Fig. 131 — Kalaja pranë kanalit të Vivarit, Butrint.

Ndërsa kështjella pranë kanalit të Vivarit në Butrint ishte ndërtuar në terren fushor, një kështjellë tjetër, me formë të rregullt gjeometrike pesëkëndëshe, ndodhet mbi një kodër jo fort të lartë, por me shpate mjaft të pjerrëta në fshatin Kardhiq të rrethit Gjirokastër.

Fig. 132a — Kalaja e Kardhiqit, Gjirokastër. Pamje e përgjithshme.

Fig. 132b — Kalaja e Kardhiqit, Gjirokastër. Planimetria.

Ashtu si kështjella e Vivarit dhe ajo e Kardhiqit është një fortesë tipike garnizoni. Në kulmet e pesëkëndëshit, që formojnë muret me perimetër 80 m ndodhet nga një kullë. Tri nga kullat kanë formë katërkëndëshe, ndërsa dy të tjera nga ana perëndimore janë poligonale. Këto, si duket dhe nga teknika e ndërtimit dhe nga elemente të tjera, janë rindërtuar në një periudhë më të vonë (gjatë shekullit XVIII-XIX (23) .

Fig. 133 — Kalaja e Kardhiqit. Pamje e një kullë të shek. XVIII-XIX.

Hyrja për në kështjellë hapët në murin anësor të një kullë katërkëndëshe, ashtu si në kështjellën e kalasë së Drishtit. Nga porta e jashtme e mbuluar me hark hyhej në një korridor në formën e shkronjës L, të mbuluar me qemer cilindrik. Në fundin e korridorit, nga ana e kështjellës, ndodhej një portë e dytë. Mbi qemeret e korridorit mbështetej dyshemeja e katit II të kullës, në të cilin të çonin një palë shkallë të ndërtuara në të djathtë të hyrjes. Edhe dy kullat e tjera katërkëndëshe ndaheshin në dy kate nga qemere cilindrike dhe kishin një trashësi muresh prej 1,70 m në faqet ballore dhe 1,20 m në ato anësore. Katet e poshtme ndriçoheshin nga dritare të vogla në formë frengjie të vendosura në lartësi.

Muret nuk ruhen në lartësi, por nga sa kuptohet prej gjurmëve të ruajtura, nga ana e brendshme ato lidheshin me kthina tërthore të mbuluara me qemer, prej të cilave komandoheshin frëngjitë për hark, që përshkonin murin rrethues. Këto frëngji kanë një lartësi prej 50 cm, janë 25 cm të gjera nga brenda dhe 5 cm nga jashtë. Kthinat tërthore, të lidhura organikisht me muret, ndryshojnë në përmasa nga një kurtinë në tjetrën. Zakonisht ato kanë gjatësi 3,50-4,00 m dhe gjerësi 3-4 m.

Përmbi këto kthina kalonte rruga e rojeve e mbrojtur nga parapeti me bedena, por nga këto elemente nuk ruhet më asgjë.

Trajtimi i kurtinave me kthina tërthore në anën e brendshme krijonte jo vetëm dy nivele luftimi në muret e kështjellës, por dhe një qëndrueshmëri të madhe të tyre kundrejt goditjeve.

Përveç gjurmëve te ndërtimeve për garnizonin, brenda në kështjellë ruhet dhe një sterë katërkëndëshe 20x4 m e futur pjesërisht në tokë, e cila mbulohej me një qemer cilindrik dhe ndahej nga një mur tërthor në dy pjesë, që komunikojnë midis tyre.

Kështjella e Kardhiqit përmendet për herë të parë në regjistrin turk të vitit 1431-32, ndërsa koha më e mundshme e ndërtimit të saj është gjysma e dytë e shek. XIV ose fillimi i shek. XV, kur kjo krahinë ishte nën sundimin e feudalëve Zenevisë, dhe kërcënohej nga pushtimi turk.