• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIME NGA VITET 2800 DERI RRETH 500 P.E.R.

Që në kohët e hershme të shoqërisë njerëzore, sulmet e vazhdueshme të fiseve për grabitje apo për zgjerimin e një territori, i kishin detyruar banorët e lashtë të vendit tonë të kujdeseshin për mbrojtjen e vendbanimit të tyre.

Si kudo në Evropën Qendrore e Jugore, edhe tek ne, fortifikimet më të vjetra arrijnë deri në neolit. Prej tyre njohim dy tipa me ledhe gurësh dhe druri. Të parin e ndeshim mbi kodra me formacion shkëmbor, ndërsa të dytin, në terrene fushore të pasura me pyje, ku mungonte guri për ndërtim. Në të dy rastet, këto fortifikime janë dëshmi e vendbanimeve të qëndrueshme të banorëve neolitikë të vendit tonë, të cilët, siç rezulton nga gërmimet arkeologjike, merreshin kryesisht me bujqësi, blegtori dhe gjueti, rrisnin gjedhin e bagëtitë e imëta, mbillnin grurin dhe ishin mjeshtra të vërtetë në prodhimin e qeramikës.

Fortifikimi më i hershëm me ledhe guri është zbuluar në fshatin Kamnik të rrethit të Kolonjës (1) . Ai rrethonte një vendbanim të vogël, mbi një kodër shkëmbore, në të hyrë të fshatit, të cilën vendasit e quajnë «Shkëmbi i Kamnikut».

Nga gërmimet arkeologjike në vitet 1969-1970 u zbulua një ledh mbrojtës, në anë të kodrës. Ai ishte ndërtuar me gurë të thyer, të vendosur grumbull mbi njëri-tjetrin, pa kurrfarë lidhjeje midis tyre dhe pa krijuar faqe anësore. Gjerësia maksimale e këtij ledhi ishte 1,70 m, ndërsa lartësia e ruajtur 0,40 m. Ledhi lidhet kronologjikisht me shtresën kulturore më të hershme të vendbanimit duke i përkitur kështu fazës së fundit të neolitit të vonë, pra rreth viteve 2800-2700 p.e.r. Tipi tjetër i fortifikimit na u bë i njohur nga gërmimet arkeologjike në Maliq të Korçës (2) , ku midis të tjerave u zbulua një vendbanim palafit. Banesat në këtë vendbanim kanë qenë ndërtuar mbi një platformë druri, që mbështetej mbi shtylla të futura pjesërisht në tokë. Krejt vendbanimi ishte rrethuar nga një ledh i ndërtuar me dy radhë trarësh të çarë në mes e të ngulur në tokë që vendoseshin ngjitur, bri njëri-tjetrit, ndërsa hapësira e krijuar midis këtyre radhëve ishte mbushur me dhe të ngjeshur.

Fig. 1 — Maliq, Korçë. Forifikim me ledh prej druri.

Në këtë mënyrë ledhi arrinte një gjerësi prej 0,70-0,80 m. dhe rrethonte një sipërfaqe në formë eliptike, siç është gjykuar nga zbulimi i dy skajeve të rrumbullakosura të tij. Ky vendbanim i fortifikuar është datuar prej lëndës arkeologjike të gjetur në të, në periudhën e eneolitit rreth viteve 2600 p.e.r.

Nga ledhet prej gurësh dhe trungjesh, të ndërtuar për të krijuar një pengesë të çfarëdoshme. kalohet në ndërtimin e mureve të vërteta mbrojtëse prej guri, që ishin më të qëndrueshme dhe që arrinin lartësi të mëdha e për pasojë, e bënin mësymjen shumë më të vështirë. Ky evolucion, pa hequr dorë nga ledhet, mund të ketë ndodhur në vendin tonë që nga fundi i bronzit të mesëm dhe u kristalizua në periudhën e vonë të bronzit dhe sidomos gjatë periudhës së hershme të hekurit, pasi në këto periudha muret e gurit i gjejmë të formuara plotësisht. Këtë e vërtetojnë rezultatet e përfituara nga gjurmimet në vendbanimin e fortifikuar të Dedejanit (rrethi i Përmetit (3) ). Fortifikimi i Dedejanit rrethon pjesën e pambrojtur të një kodre të ulët, e cila nga njëra anë bie me faqe të thiktë shkëmbore. Muret rrethuese përfshijnë një sipërfaqe prej rreth l ha dhe formojnë disa ndarje, të cilat rrethojnë tarraca që zbresin gjatë shpatit të butë të kodrës, ku janë dalluar gjurmë banesash me mure guri. Muret mbrojtëse kanë një gjerësi prej 1,80-3,00 m. dhe janë ndërtuar me gurë të papunuar të përmasave të vogla dhe mesatare, gjatësia e të cilëve nuk i kalon 0,40-0,50 m. Faqja e jashtme e murit bie me pjerrësi mbi terrenin. Ndarjet e veçanta të fortifikimit, që rrethojnë pjesën e sipërme të kodrës dhe dy tarracat poshtë saj. lidhen midis tyre me hyrje të ngushta 0,80-1,00 m. Po kësaj periudhe i përkasin në vendin tonë edhe dy fortifikime me ledhe guri. Gjatë gërmimeve arkeologjike në Gradishtën e Symizës (rrethi i Korçës), në kërkim të murit rrethues, gjatë konturit natyror të kodrës, doli kudo një linjë gurësh mesatarë e të vegjël të hedhur pa rregull dhe që nuk krijonin ndonjë faqe anësore. Ledhi nuk e kalonte gjerësinë 1,50 m dhe lidhej me shtresën më të hershme të vendbanimit, që datohet në periudhën e vonë të bronzit (1500-1200 p.e.r.).

Të njëjtën teknikë e takojmë edhe në kalanë e Marshejt (rrethi i Shkodrës (4) ).

Fig. 2 — Marshej, Shkodër.

Fig. 2a — Marshej, Shkodër.

Kjo e fundit ndodhet mbi një kodër shkëmbore me faqe mjaft të pjerrëta pranë fshatit Marshej. Nga veriu, kodra lidhet nëpërmjet një qafë të lartë me vargun e kodrave fqinje. Mbi majën e saj ndodhet një shesh i vogël me përmasa 50x60 m, ku nuk mungojnë grumbuj shkëmbinjsh të veçuar që ngrihen deri në lartësinë e shtetit të njeriut. Kjo sipërfaqe rrethohet nga një ledh sipas një planimetrie eliptike. Ai nuk është ndërtuar mbi konturet e platformës së kodrës, por disa metra më poshtë, në shpatet e pjerrëta të saj. Ledhi ndjek një linjë të valëzuar, vazhdon gjatë gjithë gjatësisë dhe është ndërtuar me gurë të vegjël dhe mesatarë të hedhur pa rregull njëri mbi tjetrin.

Fig. 2c — Marshej, Shkodër. Trakt muri me ledh guri.

Fig. 2d — Marshej, Shkodër. Trakt muri me ledh guri.

Fig. 2b — Marshej, Shkodër. Muri i periudhës së dytë të ndërtimit.

Ai ka një gjerësi prej 2,70 m, përbëhet nga dy faqe të ndërtuara me gurë të papunuar, pa ndonjë mjet lidhës dhe prej brendësisë që mbushet me gurë më të vegjël. Ky mur i përket një periudhe të dytë ndërtimi. Kështjella e Marshej t është i vetmi fortifikim, ku na shfaqen të dalluara qartë dy teknika prehistorike: ajo me ledhe dhe ajo me mure guri, ku ruhet thuajse i plotë një fortifikim i tipit të parë.

Megjithëse nuk janë kryer akoma gërmime arkeologjike në këtë vendbanim, teknika dhe ekzistenca e dy periudhave të ndërtimit të çon në përfundimin se fortifikimi me ledhe duhet t´i përkasë periudhës së bronzit. Materiale të bronzit të vonë dhe të fillimit të hekurit ka dhënë dhe një vendbanim tjetër i fortifikuar po në rrethin e Shkodrës, kalaja e Gajtanit (5)

Fig. 3 — Gajtan, Shkodër. Planemetria e kalasë.

ku muri prej guri, si element mbrojtës, është formuar plotësisht. Muri është ruajtur në anën më pak të mbrojtur nga natyra e platformës së kodrës me një gjatësi prej 90 m. Lartësia maksimale e ruajtur është 2,40 m. ndërsa trashësia 3.50 m. Ai formohet nga dy faqet dhe nga mbushja midis tyre. Faqet janë ndërtuar me gurë të mëdhenj e mesatarë, të papunuar, të cilët krijojnë boshllëqe të konsiderueshme në bashkimin midis tyre.

Përmasat maksimale të një blloku arrijnë deri në 1,50 m. gjatësi dhe 1 m. lartësi. Në këtë fortifikim ruhet dhe një hyrje e thjeshtë që krijohet nga ndërprerja e murit. Ajo ka një gjerësi prej 1,80 m. dhe një korridor sa gjerësia e murit. Fortifikimi i Gajtanit me muret e tij të fuqishme tregon për një hap të rëndësishëm përpara në raport me ndërtimet pararendëse dhe shënon si epoke fillimet e periudhës së hershme të hekurit. Në periudhën e hershme të hekurit diferencimi shoqëror kishte bërë hapa përpara në krahasim me periudhën e bronzit, gjë që solli si pasojë shtimin e konflikteve dhe lakminë gjithnjë e më të ma, dhe të një grupi njerëzish për t´u pasuruar në kurriz të të tjerëve. Konsolidohen federatat fisnore dhe lufta për grabitje midis fiseve apo federatave bëhet një fenomen i zakonshëm. Kjo dukuri gjen mbështetje të plotë nga të dhënat arkeologjike. Ndërsa në periudhën e bronzit vendosja e armëve në varre ishte një shfaqje sporadike, në periudhën e hershme të hekurit, u bë një fenomen i zakonshëm. Nuk është e rastit që pikërisht në këtë periudhë kemi një intensrfikim të fortifikimeve dhe një përparim të teknikës së ndërtimit të tyre, madje dhe të krijimit të sistemeve të fortifikimit për krahina të veçanta, që i përgjigjen nga pikëpamja e zhvillimit shoqëror konsolidimit të federatave fisnore.

Vendbanimi i fortifikuar bëhet vendbanimi më karakteristik i ilirëve. Tipar dallues i ndërtimeve mbrojtëse të kësaj periudhe janë muret e fuqishme prej gurësh të mëdhenj, të ndërtuar në të shumtën e rasteve në mënyrën e përshkruar për kalanë e Gajtanit. Mungojnë kullat dhe në përgjithësi kthesat me kënde të drejta të mureve për të siguruar një mbrojtje anësore. Deri diku, në disa raste këtë rol e luajnë valëzimet e çrregullta të linjes së mureve. Hyrjet janë të thjeshta, të formuara nga ndërprerja e murit rrethues; i vetmi kujdes për ruajtjen e tyre është vendosja në vende me mbrojtje natyrore ose në shumë raste, rruga për në hyrje kalon nga një largësi e konsiderueshme bri murit rrethues, duke qenë kështu nën kontrollin e mbrojtësve që qëndronin mbi të.

Këto janë karakteristikat më të përgjithshme të fortifikimeve të periudhës së parë të hekurit (v. 1200-500 p.e.r.). Por shpesh ato dallohen midis tyre nga forma planimetrike në përshtatje me terrenin, nga teknika e ndërtimit dhe nga disa elemente të fortifikimit, të cilat së bashku bëjnë të mundur të vendoset një kronologji e përafërt dhe të ndiqet deri diku evolucioni i tyre.

Format më të thjeshta të fortifikimeve me mure guri janë ato, kur muri mbrojtës rrethon vetëm pjesën më pak të mbrojtur të kodrës, duke lënë të pafortifikuar pjesë të tjera të saj me mbrojtje natyrore të mjaftueshme, siç janë për shembull pjesët shkëmbore, që bien me pjerrësi apo thik mbi terrenin. Ekzemplarë të tillë ndodhen me shumicë. Një nga tipat më përfaqësues, në të cilin janë kryer dhe gërmime arkeologjike, është fortifikimi mbi shpellën e Trenit në rrethin e Korçës. Ky është ndërtuar mbi një kodër, që ngrihet vetëm 6-8 m. mbi nivelin e fushës. Një mur 90 m. i lartë dhe 3,50 m i gjerë rrethon anën më pak të mbrojtur të kësaj kodre, ndërsa pjesa tjetër e kodrës, më e larta, përfundon me një faqe të pjerrët shkëmbore, që bie mbi kanalin e Ventrokut. Muri është ndërtuar me gurë të papunuar, të lidhur në të thatë dhe është datuar nga lënda arkeologjike e zbuluar gjatë gërmimit, në fillimin e epokës së hekurit (6) .

Sisteme të ngjashme fortifikimi me atë të Trenit, por të ngritura mbi lartësi mjaft më të mëdha janë hetuar dhe në krahina të tjera të vendit tonë, siç janë kalaja e Ganjollës (7) në rrethin e Shkodrës, kalaja e qytetit, Maja e Shënmërisë (8) dhe kalaja e Bodinit (9) në rrethin e Elbasanit etj. Një formë të veçantë planimetrike përfaqëson Marshej, ku një mur i drejtë mbyllte në trajtën e një dige pjesën më pak të mbrojtur të qafës midis dy kodrave. Një nga format mbizotëruese të fortifikimeve është ajo rrethore e më tepër ovale, ku muri rrethon konturin natyror të kodrave me shpate të baraspjerrëta ose platformat natyrore, që ndodhen mbi to. Shembulli më tipik është kalaja e Bilishtit. Ajo ndodhet mbi një kodër në verilindje të qytetit me të njëjtin emër, e cila ka formën e një kupole me pjerrësi pothuaj të barabartë nga të gjitha anët. Muri mbrojtës rrethon në pjesën më të lartë të saj një sipërfaqe eliptike, me gjatësi 120 m dhe gjerësi 60 m.

Fig. 4a — Bilisht, Korçë. Pamje e kodrës së kalasë.

Fig. 4b — Bilisht, Korçë. Trakt muri i kalasë së Bilishtit.

Fig. 4c — Bilisht, Korçë. Planimetria e kalasë së Bilishtit.

Qeramika e mbledhur në sipërfaqe nuk shkon më vonë nga periudha e hershme e hekurit (1200-800 p.e.r. (10) ). Forma të ngjashme planimetrike paraqesin dhe kalaja e Kakaçit dhe Gjonomadhit (rrethi i Korçës),

Fig. 4e — Gjonomadh, Korçë. Trakt muri i kalasë së Gjonomadhit.

Fig. 4f — Gjonomadh, Korçë. Planimetria e kalasë së Gjonomadhit.

kalaja e Hollmit (rrethi i Ersekës (11) ) etj. Në këtë të fundit, muri mbrojtës rrethon një sipërfaqe me trajtë eliptike, ku përfshihet pjesa e sipërme e një kodre me dy maja të ndara nga një qafë e lartë.

Në disa raste, pjesa më e mbrojtur e platformës së kodrës së rrethuar nga muret ndahej nga një mur tërthor, i cili krijonte njëfarë akropoli, që shërbente si vend strehim i fundit dhe njëkohësisht si vendbanim i aristokracisë fisnore. Dy fortifikime të tilla që kanë edhe njëfarë dallimi nga formulimi planimetrik janë: kalaja e Bellovodës

Fig. 5a — Bellovodë, Korçë. Pamje e kodrës së kalasë.

Fig. 5b — Bellovodë, Korçë. Pjesë muri në kalanë e Bellovodës.

Fig. 5c — Bellovodë, Korçë. Planimetria e kalasë së Bellovodës.

dhe e Podgories.

Fig. 5d — Podgorie, Korçë. Planimetria e kalasë.

Në kalanë e Bellovodës, muri mbrojtës rrethon konturin natyror të platformës së një kodre shkëmbore, pjesa më e lartë e së cilës ndahet nga një mur tërthor, që kufizon një sipërfaqe të vogël. Teknika e ndërtimit të murit është e njëllojtë me atë të fortifikimeve të përmendura më sipër: ai ka një gjerësi prej 3,20-3,40 m dhe ruhet në lartësi prej l m. Kalaja e Podgories, e thirrur nga vendasit «Qyteti në Podgorie», ndodhet mbi vargun e kodrave që shënojnë skajin më verior të fushës së Korçës. Maja e kodrës përfundon me një platformë të përzgjatur, konturet e së cilës i rrethonte një mur me gurë të papunuar me gjerësi 2 m. Gjurmët e një hyrjeje me gjerësi 1,50 m janë konstatuar në anën jugore. Pjesa e ndarë, «Akropoli», ndodhet në skajin më të mbrojtur nga natyra të platformës, ku një pjesë shkëmbore e aksidentuar nuk ka pasur nevojë për mure mbrojtëse. Ndryshe nga Bellovoda, këtu Akropoli nuk krijohet nga një ndarje me mur e një pjese të fortifikimit, por formon një rrethim të pavarur.

Një zgjidhje tjetër planimetrike e fortifikimeve me akropol është ajo, kur muret rrethuese formojnë rrathë koncentrikë. Rrethimi i parë zë majën e kodrës, ndërsa tjetri më i madh shpatet e saj. Shembuj të këtij tipi kemi: kalanë e Hadërajt (rrethi i Vlorës) kalanë e Lumalasit (rrethi i Korçës (12) ) dhe deri diku kalanë e Bllacës (rrethi i Pogradecit (13) ), e cila ngrihet mbi një kodër me dy maja të mbrojtura nga fortifikime të pavarura, që përfshihen në një rrethim të madh të përbashkët.

Kemi edhe fortifikime të ndërtuara në shpatin e një kodre. Kjo ndodh atëherë, kur njëra faqe e kodrës bie me pjerrësi të butë dhe krijohen shpesh tarraca të përshtatshme për banim, ndërsa ana e kundërt e thepisur, në të shumtën e rasteve, i besohet mbrojtjes natyrore. Këto lloj fortifikimesh i takojmë gjithmonë me dy ose më shumë rrethime. Muret krijojnë gjysmërrathë, që pasojnë njëri-tjetrin mbi një bazë të përbashkët ose krijohen ndarje të ndryshme në përshtatje me terrenin dhe nevojat e herëpashershme të mbrojtësve. Duke u nisur nga forma më e thjeshtë te më e ndërlikuara mund të përmendim sipas ra-dhës kalanë e Drishtit (rrethi i Shkodrës), qytezën e Karos (rrethi i Vlorës (14) ) dhe kalanë e Trajanit (rrethi i Korçës).

Në kalanë e Drishtit vetëm pak gjurmë janë ruajtur nga ndërtimet prehistorike. Një mur me gurë të papunuar, me gjerësi mbi 2 m, rrethonte majën e kodrës,

Fig. 6a — Drisht, Shkodër. Trakt muri prehistorik.

duke zënë një sipërfaqe pak më të madhe nga ajo e kështjellës mesjetare, ndërsa muri tjetër ndiqte linjën e kontureve të shpatit, duke u përputhur me murin mesjetar.

Fig. 6b — Drisht, Shkodër. Gjurmë prehistorik në muret mesjetare.

Qyteza e Karos ndodhet në veri të fshatit Qeparo, mbi një majë shkëmbore me lartësi 450 m mbi nivelin e detit. Ana perëndimore e kodrës përfundon me një humnere, e cila krijon një mbrojtje natyrore mjaft të sigurt. Me pjerrësi të madhe bien dhe dy shpatet e tjera. Fortifikimi përbëhet nga tri harqe muresh, që zënë shpatin lindor me ekstreme në bazën e greminës. Harku më i madh ka një gjatësi prej 370 m, ndërsa më i vogli 30 m dhe diametër 10 m. Trashësitë e mureve, nga rrethimi më i madh tek më i vogli janë respektivisht 3 m, 2 m dhe 2-3 m. Të tria pjesët e fortifikimit komunikojnë me hyrje të thjeshta njëra me tjetrën. Të tria hyrjet janë vendosur nga ana jugore e kodrës.

Kalaja e Trajanit

Fig. 7a — Trajan, Korçë. Pamje e kodrës së kalasë nga ana perëndimore.

Fig. 7b — Trajan, Korçë. Pamje nga ana lindore e kalasë.

Fig. 7c — Trajan, Korçë. Pjesa e sipërme e kalasë të Trajanit.

Fig. 7d — Trajan, Korçë. Pjesë muri.

paraqet tipin më të ndërlikuar me shumë rrethime, që zë njëkohësisht një sipërfaqe mjaft të madhe. Ajo ngrihet mbi një kodër 400 m të lartë në afërsi të fortifikimit mbi shpellën e Trenit. Një faqe e kodrës krejt shkëmbore bie thik mbi liqenin e Prespës së Vogël. Me pjerrësi të madhe bien dhe faqet e tjera, me përjashtim të anës jugperëndimoire, ku ka mjaft tarraca të gjera natyrore të përshtatshme për banim. Një sipërfaqe e sheshtë ndodhet edhe në pjesën më të lartë të kodrës, e cila është rrethuar me mure të lidhura me llaç që ndjekin trasenë e mureve të vjetra. Ashtu si në kalanë e Bellovodës dhe Podgories, pjesa më e lartë e platformës nga veriperëndimi është ndarë nga një mur tërthor, që veçon një sipërfaqe mjaft të vogël.

Tre rrathë të tjerë muresh, të dallueshëm qartë, prej të cilëve njëri ka mbetur i papërfunduar, përshkojnë faqen jugperëndimore të kodrës. Vetëm buza veriperëndimore. e saj, krejt shkëmbore dhe e pangjitshme, është lënë e pafortifikuar.

Muret kanë një trashësi prej 3,20-3,50 m dhe janë ndërtuar me gurë t´ë papunuar, gjatësia e të cilëve në faqet anësore shkon nga 60-1,20 m. Kalaja e Trajanit, është një nga vendbanimet e fortifikuara prehistorike, më të mëdha në territorin e Ilirisë. Ai përfshin brenda mureve, që kanë gjatësi të përgjithshme prej 3 km, një sipërfaqe prej 22 ha.

Megjithatë mbrojtja e këtij vendbanimi nuk përfundon me kaq. Në anën jugore të kalasë ngrihet një kodër, që lidhet me të parën me një qafë, e cila shërben si rrugë kalimi për t´u ngjitur në kala nga ana juglindore. Pikërisht në këtë vend ruhet një mur me gjatësi 500 m, i cili kalon nëpër lartësinë e kodrës, duke e përshkuar atë mespërmes. Ky mur, i njohur me emrin «Muri i Mokut», mund të jetë ndërtuar në një periudhë më të vonë dhe ka shërbyer si pritë në rastin e ndonjë sulmi te befasishëm për banorët, që jetonin jashtë mureve të kalasë.

Fig. 7e — Trajan, Korçë. Muri i Mokut.

Fig. 7f — Trajan, Korçë. Planimetria e kalasë te Trajanit.

Vendbanime të fortifikuara të një madhësie të tillë kanë lindur në një stad më të zhvilluar të shoqërisë prehistorike, kur nevoja, gjithmonë në rritje, për t´u mbrojtur i detyronte njerëzit të grumbulloheshin me shumicë në disa pika, për të siguruar një mbrojtje më të efektshme. Fortifikimi i Trajanit, siç kuptohet nga vetë forma planimetrike e tij, është zhvilluar nëpërmjet të disa fazave. Fortifikimi i platformës së sipërme, që është kryer në fazën e pare, paraqet një tip të ngjashëm me kalanë e Podgories (muri 5, 4). Në një periudhë të dytë është fortifikuar nje pjesë e shpatit juglindor të kodrës (muri 3) për aq sa kërkonin nevojat për mbrojtje të asaj periudhe, duke përfshirë në të një pjesë të popullsisë që banonte në shpatin e kodrës. Periudhës së tretë i përket muri i madh rrethues (muri 1), brenda të cilit përfshihej një pjesë e konsiderueshme e faqes së kodrës, ndërsa muri tjetër (muri 2) i periudhës së fundit, i papërfunduar, synonte të krijonte një ndarje të re të brendshme, që do të bashkonte buzën e greminës me murin rrethues.

Vendbanimet e mbrojtura me shumë mure rrethuese janë një tipar karakteristik për fortifikimet ilire të një periudhe të hershme. Në Greqi ato kufizoheshin zakonisht në majën e kodrës, duke luajtur rolin e një akropoli. Madje «edhe pasi qytetet e mëdha qenë përhapur përtej kufijve të mbrojtjeve të tyre fillestare, muret rrallë qenë shtrirë për të përfshirë këto zona të reja përpara fundit të shek. VII ose fillimit të shek. VI p.e.r.» (15) .

Shembujt e vendbanimeve të mbrojtura nga disa radhë muresh, në territoret e Ilirisë jane të shumtë dhe i gjejmë kudo si në Ilirinë e Jugut, krahinat qendrore dhe ato veriore. Midis tyre të tërheq vëmendjen vendbanimi i fortifikuar i Stiçnas në Slloveni (16) . Ai zë një sipërfaqe të përafërt me atë të Trajanit (23 ha) dhe formohet nga tri radhë muresh, prej të cilëve një mur tërthor e ndan fortifikimin në dy pjesë; brenda njërës prej tyre ndodhet dhe një ndarje tjetër që zë vendin më të lartë. Po ajo që ka më tepër rëndësi është se nga gërmimet arkeologjike ka dalë qartë se fortifikimi në Stiçnas është konceptuar dhe projektuar që në fillim në gjithë madhësinë e tij dhe datohet rreth fundit të shek. VIII p.e.r.

Në kalanë e Trajanit nuk janë kryer gërmime arkeologjike; objekte të gjetura në afërsi, që me sa duket i përkasin një tume, datohen në shek. VIII-VII p.e.r. Gërmimet arkeologjike që do të kryhen në të ardhmen në këtë kala, do të mund të zbulojnë një qendër të rëndësishme paraurbane për pellgun e Korçës dhe ndoshta në fazën e fundit të zhvillimit të saj një nga qytetet e para të ilirëve, të cilët nuk kanë munguar të përmenden në Ilirinë e Jugut nga autorët antikë, që në shek. VI-V p.e.r.

Një tip tjetër fortifikimi, që radhitet në ndërtimet mbrojtëse me mure guri, është ai me «tumula kufizuese» në Ventrok.

Fig. 8 — Ventrok, Korçë. Kalaja prehistorike. Planimetria.

Fig. 8a — Ventrok, Korçë. Kalaja prehistorike. Tumua kufizuese.

Fig. 8b — Ventrok, Korçë. Kalaja prehistorike. Muri rrethues i tumules kufizuese.

Fig. 8c — Ventrok, Korçë. Kalaja prehistorike. Detaj i murit rrethues.

Kalaja e Ventrokut ndodhet rreth 300 m në perëndim të fortifikimit mbi shpallën e Trenit, e ndërtuar mbi një kodër shkëmbore me formë të përzgjatur, që shkëputet nga vargu i kodrave më të larta në veri të saj.

Në këtë fortifikon të tërheqin më tepër vëmendjen dy pirgje të krijuara artificialisht, të ndërtuara me gurë të vegjël e dhe, të cilët në bazën e tyre rrethohen nga një mur i thatë në lartësinë e dy deri në tri radhë gurësh. Njëri prej tyre ndodhet në ekstremin verior të kodrës, atje ku ajo, nëpërmjet një qafe, lidhet me kodrën fqinje. Pirgu tjetër ndodhet në mesin e kalasë, duke e ndarë atë në dy pjesë, që komunikojnë me vështirësi me njëra-tjetrën. Ky element mbrojtës, që takohet për herë të parë në vendin tonë, është mjaft i përhapur dhe i njohur në fortifikimet e krahinave veriore dhe qendrore të Ilirisë. Këto objekte arkitektonike kanë tërhequr për një kohë të gjatë vëmendjen e studiuesve. Ata i kanë quajtur me emra të ndryshëm, sipas rolit që i atribuonin si p.sh. «Tumula mbrojtëse», duke parashikuar në radhë të parë rolin e tyre strategjik fortifikues, ose «tumula kufizuese», duke pasur parasysh funksionin e tyre ndarës të kodrës së fortifikuar nga mali apo kodra mëmë. Ekziston edhe mendimi që këto «Tumula» të kenë pasur një karakter të theksuar kulti (17) . (Duke pasur parasysh për kalanë e Ventrokut funksionin e tyre mbrojtës dhe njëkohësisht ndarës kemi parapëlqyer për këtë objekt arkitektonik termin «tumula kufizuese»).

Në qoftë se në Bosnje-Hercegovinë karakteri i këtyre ndërtimeve nuk është përcaktuar përfundimisht ose u atribuohen disa funksione (18) , në rajonin qendror të Japodëve (Kroaci) karakteri i tyre mbrojtës është krejtësisht i dokumentuar (19) . Ato vendoseshin në hyrjet e gradinave, shpesh në çifte dhe lidheshin me skajet e mureve mbrojtëse, ose në pjesët më pak të mbrojtura nga terreni; zëvendsonin një mur apo një digë mbrojtëse. Në një prerje që i është bërë një «tumule» është konstatuar që ajo ishte ndërtuar nga një shtresë dheu me lartësi 2 m, mbi të cilën qe hedhur një shtresë gurësh 0,30 m e trashë.

Disa elemente, që tregojnë për një zhvillim të mëtejshëm të sistemeve mbrojtëse prehistorike, i takojmë në Akrolis (20)

Fig. 9a — Pamje e kodrave të Lisit dhe Akrolisit.

Fig. 9b — Pjesë muri nga Akrolisi.

Fig. 9c — Akrolisi. Planimetria.

Fig. 9d — Akrolisi dhe Lisi. Planimetria.

dhe në fortifikimin më të hershëm të Butrintit. Këtu ndeshemi për herë të parë në kthesa pak a shumë me kënde të drejta të linjes së mureve, që kishin për qëllim të siguronin një mbrojtje anësore.

Në Akrolis, i cili ngrihet mbi majën e një kodre të lartë shkëmbore në lindje të qytetit të Lezhës, ndeshemi me dy kthesa të tilla muresh, ndërsa në Akropolin e Butrintit, ato pak gjurmë që janë ruajtur nga muri prehistorik, i përkasin pikërisht një kthesë kënddrejtë, që bën linja e këtij muri. Këtu, përveç ngjashmërinë që vërejmë nga kjo pikëpamje me Akrolisin, konstatojnë edhe një përparim në teknikën e ndërtimit. Tek gurët që formojnë faqen e jashtme vërehet një përpunim i lehtë për të arritur një përputhje më të mirë të tyre nga ajo e gurëve natyrore, gjë që nuk e takojmë në fortifikimet e përshkruara deri tani (21) . Fortifikimet me trase të dhëmbëzuar i përkasin një periudhe më të vonshme. Në Greqi ky element u shfaq për herë të parë në shek. VIII-VII p.e.r. dhe u përdor gjerësisht në fortifikime vetëm gjatë shek. V (22) . Shek. VI-V p.e.r. i përkasin dhe objektet arkeologjike më të hershme të zbuluara deri tani në Butrint.

Një evolucion të mëtejshëm të fortifikimeve të kësaj periudhe e shohim te kalaja e Mbolanit (rrethi i Beratit (23) ).

Fig. 9e — Mbolan, Berat. Trakt muri i kalasë prehistorike.

Fig. 9f — Mbolan, Berat. Planimetria e kalasë së Mbolanit.

Nga formulimi planimetrik dhe disa elemente të fortifikimit, ajo paraqet një fazë tranzitore midis periudhës së parë dhe të dytë të hekurit.

Me fortifikimet e periudhës së parë të hekurit atë e lidh teknika e ndërtimit me gurë të papunuar dhe mungesa e kullave, ndërsa me periudhën e dytë, kthesat me kënde të drejta për të mbrojtur hyrjet ose për të ndryshuar drejtimin e murit, ndjekja e linjave të drejta të mureve, dhe së fundi një përpunim i trashë i faqeve të jashtme të gurëve.

Kalaja e Mbolanit ngrihet mbi një kodër midis fshatrave Sinjë dhe Arpaxhias të rrethit të Beratit. Pjesa e sipërme e kodrës përfundon me një sipërfaqe të sheshtë mjaft të përshtatshme për banim, konturet e së cilës rrethohen nga një mur me gjatësi 660 m, që përfshin një sipërfaqe prej rreth 3 ha. Në qendër të kalasë, në pjesën më të ngritur të saj, ndodhet Akropoli, që ka një formë katërkëndëshe me një qoshe të prerë për të krijuar mundësinë e flankimit të hyrjes. Duke u nisur nga dy qoshe të këtij katërkëndëshi, zbresin dy mure të drejta, deri tek muri rrethues kryesor dhe krijohet kështu një ndarje e tretë, e cila komunikon nëpërmjet një porte me gjerësi 4,00 m me pjesën tjetër të kalasë. Muret janë ndërtuar me gurë gëlqerorë të shtresëzuar, ku gjatësia e një guri arrin nganjëherë deri në l m dhe lartësia nuk e kalon 0,20 m.

Gjerësia e murit rrethues të platformës është 1,40 m, ndërsa e mureve të brendshme ndarës 2,30 m.

Një kufiri të tillë kohor i përket edhe kalaja e Kalivosë (rrethi i Sarandës (24) ).

Fig. 9g — Kaljvo, Sarandë. Pjesë muri nga kalaja prehistorike.

Fig. 9h — Kalivo, Sarandë. Planimetria e kalasë së Kalivosë.

Kjo ndodhet në një kodër të lartë, e cila laget në tri anë nga liqeni i Butrintit. Nga veriu dhe perëndimi ajo bie thik mbi liqen, prandaj nuk është parë e nevojshme të ndërtohen mure mbrojtëse në këto anë. Muri mbrojtës, që rrethon pjesët e tjera të kodrës, është ndërtuar me blloqe të mëdha gurësh pak të përpunuar, por që nuk puthiten mirë me njëri-tjetrin, ashtu si dhe muret më të nershme të Butrintit. Blloqet e gurëve kanë një gjatësi që lëviz nga 0,60-1,80 m dhe lartësi 0,40-1,00 m. Muret ruhen në një lartësi maksimale prej 4 m dhe po kaq është trashësia e tyre. Në këtë fortifikim janë zbuluar dy hyrje, njëra prej të cilave ka një gjerësi prej 2,50 m dhe mbrohet nga një korridor i brendshëm i krijuar nga dy mure paralele, në të cilin të çojnë një palë shkallë. Hyrja tjetër është pajisur gjithashtu me shkallë dhe ka një gjerësi prej 1,80 m.

Kalaja e Kalivosë akoma nuk është eksploruar plotësisht, por nga të dhënat që disponohen, del qartë se ajo paraqet një shkallë më të lartë zhvillimi nga fortifikimet e tjera prehistorike, pararendëse, jo vetëm nga teknika e ndërtimit me gurë gjysmë të punuar, por edhe nga mënyra e mbrojtjes së hyrjeve dhe ekzistenca e shkallëve.

Një tip fortifikimi të një destinacioni të veçantë përfaqëson muri pengues në Zvezdë,

Fig. 9i — Zvezdë, Korçë. Muri prehistorik.

Fig. 9j — Zvezdë, Korçë. Muri prehistorik. Planimetria.

i cili kishte një karakter thjesht strategjik. Ai mbyll qafën e Zvezdës, e cila krijon një rrugë komunikimi midis fushës së Korçës dhe territoreve, që shtrihen pranë liqenit të Prespës së Madhe si dhe me Maqedoninë. Muri zbret nga të dy shpatet e kodrave përbri rrugës, duke bllokuar dhe këtë të fundit. Ai ka një gjstësi prej 550 m dhe gjerësi 2,20-3,00 m, i ndërtuar me gurë të papunuar të përmasave të vogla dhe mesatare, të vendosur në të thatë.

Thuajse në mesin e murit dallohet një linjë gurësh më të mëdhenj, që e përshkon atë në drejtim gjatësor. Në mos qoftë kjo një veçori e teknikës së ndërtimit, kemi të bëjmë me një fazë të dytë ndërtimi që ka pasur qëllim të shtojë trashësinë e murit, veprim që është kryer në anën e brendshme të tij. Kjo tregon se ky mur ka qenë i nevojshëm për një periudhë të gjatë kohe dhe i është nënshtruar riparimeve të herëpashershme. Fundi i kësaj periudhe mund të konsiderohet mesi i shek. IV p.e.r., kur midis «dy liqeneve» kalonte kufiri me Maqedoninë dhe kjo e fundit me Filipin e II ishte kthyer në një fuqi ekspansioniste. Mure pengues, me destinacion të ngjashëm me atë të Zvezdës, të ndërtuar me gurë të papunuar, i takojmë edhe në Greqinë kontinentale. Ata datohen zakonisht nga shek. VIII-VI p.e.r. Të tillë janë: muri i Lokrianëve në Termopile, muri Dëme në Epano Liossia, i Istmit të Korintit etj. Në periudhën helenistike vazhdojnë të ndërtohen mure të tilla, siç është në vendin tonë muri i Demës në gadishullin e Ksamilit. Nuk ka dyshim se muri i Zvezdës përfaqëson shembullin më të hershëm të këtij lloji ndërtimi në vendin tonë dhe ndoshta edhe në territoret e tjera të Ilirisë. Me ndërtimin e murit të Zvezdës u plotësua sistemi i fortifikimit për gjithë krahinën, në pellgun e Korçës. Ai vetë është dëshmi e pranisë së këtij sistemi. Kjo etapë i përgjigjet më tepër periudhës së krijimit të federatave fisnore, të cilat u krijuan së pari nga fiset e enkelejve dhe taulantëve që në shek. VII p. e. r.

Tani qëllimi kryesor nuk ishte mbrojtja e një vendbanimi nga fqinji më i afërt, por i një grupi vendbanimesh, që kanë krijuar një rezistencë të organizuar kundrejt një armiku të jashtëm. Kjo vërtetohet edhe nga prania e vendbanimeve të pafortifkuara brenda këtij rrethi fortifiki-mesh, siç janë në. fushën e Korçës, Barçi dhe Kuçi i Zi, por këto të fundit janë më të pakëta, pasi vendbanimi i fortifikuar, ishte bërë vendbanimi më karakteristik në këtë periudhë.

Sistemet e fortifikimit për rajone të veçanta janë të njohura edhe në krahinat qendrore dhe veriore të Ilirisë. Rrafshnalta e Glasinacit (Bosnje), e cila ka një mbrojtje të fuqishme natyrore, rrethohet dhe nga një zinxhir sistematik fortifikimesh dhe vendbanimesh të fortifikuara, që zënë pikat dominuese, mbyllin vendkalimet dhe grykat e luginave (25) . Deri sot në këtë krahinë janë gjurmuar 47 fortifikime ose vendbanime të fortifikuara prehistorike (26) . Në Slloveni dhe Kroaci janë hetuar disa sisteme fortifikimesh, që grupohen rreth pllajash të mëdha. Fortifikimet janë vendosur në pika dominuese ose me rëndësi strategjikë, ku midis tyre takohen edhe mure penguese. Këto sisteme kanë luajtur një rol me rëndësi për mbrojtjen e këtyre krahinave edhe gjatë luftërave kundër ushtrive pushtuese romake (27) .

Interesant është dhe sistemi i fortifikimit rreth pllajës së Duvnos (Bosnjë) në territorin e banuar nga fisi ilir i dalmatëve ku janë vendosur 37 fortifikime.

Një pjesë e lokaliteteve të fortifikuara këtu shërbenin si vendvrojtime dhe shtriheshin në zonën periferike të fortifikimeve, ndërsa «tumulat kufizuese», si elemente përbërëse të një pjese të mirë të fortifikimeve, janë vendosur zakonisht në anët e jashtme të pllajës, duke treguar me pozicionin e tyre drejtimin e mbrojtjes për çdo fortifikim.

Fortifikimet me ledhe dheu, në vendin tonë deri sot, përfaqësohen nga një shembull i vetëm, i ndodhur pranë fshatit Shuec të rrethit të Korçës. Ai njihet nga banorët pranë tij me emrin «Gradishta e Shuecit».

Fig. 9k — Korçë. Gradishta e Shuecit pranë liqenit të Prespës së Vogël. Pamje.

Fig. 9l — Korçë. Gradishta e Shuecit. Trakt i murit.

Fig. 9m — Korçë. Gradishta e Shuecit. Planimetria.

Fig. 9n — Korçë. Gradishta e Shuecit. Planimetria.

Gradishta e Shuecit është ndërtuar mbi një kodër të vogël shkëmbore, që shkëputet në formën e një gjuhe prej terrenit kodrinor pranë saj, dhe laget pjesërisht nga liqeni i Prespës së Vogël. Vetëm faqja që sheh nga liqeni, e cila zë vetëm një pjesë të sipërfaqes së gjithë kodrës, është rrethuar nga një ledh me gjatësi 600 m. Ledhi është ndërtuar me gurë të thyer të dimensioneve të vogla të përzier me çakëll dhe me dhe. Në prerje ai ka formën e një trapezi me bazën e poshtme 10-11 m, të sipërmen 3 m dhe lartësi 2 m. Hyrja 2,50 m e gjerë është e thjeshtë dhe formohet nga ndërprerja e ledhit, por ajo është vendosur në një pozicion të mbrojtur nga natyra. Për të shkuar deri tek ajo ke në dispozicion një rrip toke të ngushtë, që kufizohet nga njëra anë prej rëniës shkëmbore mbi liqen dhe nga ana tjetër prej vetë ledhit të Gradishtës.

Lartësia e vogël e këtij të fundit presupozon ekzistencën e një sistemi palisadash mbi të, për të garantuar mbrojtjen. Brenda rrethimit nuk është gjetur qeramikë, që të vërtetojë praninë e jetës së vazhdueshme. Për këtë arsye mendohet që Gradishta të ketë shërbyer si vend strehimi, vetëm në raste rreziku për banorët e vendosur në fushë, në rrëzë të saj, ku gjenden me shumicë fragmente qeramikë të periudhës së hershme të hekurit si dhe dy kodërvarre, në njërin prej të cilëve është gjetur një byzylyk bronzi, që datohet në vitet 800-700 p.e.r.

Gradishta e Shuecit ashtu si dhe fortifikimi i Vëntrokut shënojnë kufirin më jugor të tipave që përfaqësojnë; shembuj të ngjashëm nuk gjejmë në Greqi, ndërsa fortifikimet prej ledhesh, si ato të Gradishtës së Shuecit, kanë një përhapje të gjerë edhe përtej territoreve veriore të Ilirisë, deri në Angli.

Si nga teknika e ndërtimit të ledhit ashtu edhe nga pajisja me palisada, Gradishta e Shuecit ka shembuj të shumtë në territoret qendrore dhe veriore të Ilirisë. Në këto të fundit kjo traditë u ruajt për një kohë të gjatë, deri në pushtimin romak, gjë që mund të kuptohet lehtë nga një pasazh i Appianit, i cili përshkruan betejën e Augustit, për të marrë qytetin Metul, kryeqytet i japodëve, ku thuhet midis të tjerave se «Romakët zunë murin e braktisur dhe e dogjën» (Illyr. 19). Gjithashtu, në territorin e japodëve janë të përhapura fortifikimet të quajtura «binjake», ku dy maja të së njëjtës kodër fortifikohen më vete, ashtu siç ndodh edhe në kalanë e Bllacës (rrethi i Pogradecit), që përbën ndoshta dhe kjo kufirin jugor të këtij tipi fortifikimesh.

Për sa i përket shtrirjes planimetrike të fortifikimeve prehistorike, përveç shumicës së formave të përmendura më sipër për fortifikimet e vendit tonë, të cilat në të shumtën e rasteve kushtëzohen nga konturet e vetë terrenit në krahinat qendrore dhe veriore të Ilirisë, do të ndeshim dhe forma të tjera të konceptuara nga vetë ndërtuesit. Të tilla janë disa fortifikime me forma të rregullta gjeometrike si katërkëndëshe, trapezoidale, rombike etj. Më të shpeshta janë format e rregullta rrethore, ovale dhe gjysmërrethore. Format e rregullta gjeometrike janë karakteristike sidomos për fortifikimet rreth pllajës së Glasinacit dhe përgjithësisht në terrene të ulëta kodrinore, ku mungojnë formacionet gëlqerore. Këto fortifikime zakonisht kanë përmasa të vogla dhe rrallëherë arrijnë përmasat e fortifikimeve të krahinave veriperëndimore të Ilirisë.

Një nga elementet përbërëse kryesore të fortifikimeve prehistorike janë hyrjet. Në shumicën e rasteve, çdo fortifikim ka vetëm një hyrje ose nga një hyrje për çdo ndarje, kur ai përbëhet nga dy ose më shumë rrethime. Numri i paktë i hyrjeve tregon se ato ishin pika delikate dhe paraqitnin probleme për mbrojtësit, po kështu paraqitnin edhe vështirësi teknike, veçanërisht për mbulimin e tyre. Shumica e hyrjeve janë të ngushta 1,20 deri 1,80 m. Të pakëta janë rastet kur gjerësia e hyrjeve arrin në 2,50 m e më tepër si në Kalivo e Mbolan, fortifikimet e të cilëve i përkasin një periudhe më të vonë. Një përjashtim bën Gradishta e Shuecit (2,50), e cila është ndërtuar me një teknikë tjetër. Brenda diapazonit të parë (1,20-1,80 m) ndryshimet e gjerësive të hyrjeve vareshin kryesisht nga nevojat dhe mjetet e komunikimit, ndërsa për grupin e dytë edhe nga mundësitë teknike për zgjidhjen e mbulesës së tyre. Nuk dihet me saktësi se sa ka qenë lartësia e mureve prehistorike, por po ta gjykojmë nga traktet më të larta të ruajtura deri sot në Kalivo (4 m) dhe Dors (mbi 3 m),

Fig. 9o — Dors, Tiranë. Trakt muri prehistorik.

mund të mendohet se hyrjet kanë qenë të mbuluara dhe të pajisura me porta të forta druri. Për fortifikimet prehistorike me mure guri nuk ekziston asnjë e dhënë për të na treguar se në çfarë mënyre kanë qenë mbuluar hyrjet e tyre. Por në njëfarë mënyre kjo mund të arrihet me anë të retrospektivës dhe të krahasimit me portat e fortifikimeve prehistorike të botës mesdhetare. Po t´u referohemi ndërtimeve megalitike, që në kohët më të lashta, do të shohim dy zgjidhje kryesore në konstruksionin e hyrjeve: me arkitra, prej blloqesh guri monolit të pa-punuar ose pak të punuar në vendet e mbështetjes dhe me hark të rremë. Takohet gjithashtu dhe një konstruksion i përzier, ku mbi arkitraun ndodhet një hark shkarkues me majë (28) . Por nuk përjashtohet mundësia që të ketë pasur dhe hyrje pa konstruksion mbules sidomos kur muret qenë të ulëta. Kjo mund të thuhet më me siguri për fortifikimet me ledhe, ku konstatohen hyrje mjaft të gjera.

Një shqetësim tjetër për ndërtuesit prehistorike ishte dhe mënyra e mbrojtjes së tyre. Për këtë shfrytëzohej terreni ose arrihej nëpërmjet vetë mënyrës së ndërtimit të hyrjeve. Ka edhe raste, ku për mbrojtjen e hyrjeve nuk është treguar ndonjë kujdes i veçantë ose janë shfrytëzuar të dy mundësitë e para.

Shumica e hyrjeve i përket grupit të parë. Ato ndërtoheshin në pjesët më të rrëpirëta të terrenit, ku sulmuesit detyroheshin të bënin një pjesë të rrugës, bri murit rrethues si në Gajtan, Shuec dhe në qytezën e Karos. Në dy raste hyrjet janë të mbrojtura nga një korridor i brendshëm, që kufizohet nga dy mure paralele në të dy anët e portës, të cilët mund të krijojnë kënde të drejta me murin rrethues (Kalivo) ose të kenë formë të harkuar (Akropoli i Zgërdheshit (29) ). Dhe së fundi, mund të përmendim hyrjen e Akropolit të kalasë së Mbolanit, e cila mbrohet nga një dalje kënddrejtë e murit që bie në krahun e djathtë të zbuluar (të pambrojtur me mburojë) të sulmuesve, sipas rregullave të strategjisë antike. Tipi i fundit i portave gjen një përhapje të gjerë dhe përsoset në fortifikimet e kohëve më të vona. Një tip interesant përfaqëson hyrja e kalasë së Dedejanit. Për t´u futur brenda këtij vendbanimi të fortifikuar, duhet të përshkosh më parë një korridor të ngushtë e të gjatë, që krijohet midis dy mureve rrethuese të tarracave, të cilat megjithëse janë ndërtuar në të njëjtën lartësi, të pjerrësisë së shpatit të kodrës, rrethohen secila me nga një mur të veçantë. Një larmi formash dhe mënyrash mbrojtjeje të hyrjeve i hasim në fortifikimet prehistorike të krahinave qendrore dhe veriore të Ilirisë, ku mbizotërojnë fortifikimet me ledhe. Ajo që të bie në sy më tepër në këto ndërtime mbrojtëse janë përmasat e mëdha të hyrjeve, që arrijnë deri në 5 m. është e kuptueshme që në raste të tilla ato nuk kishin ndonjë konstruksion mbulese ose ajo ka qenë prej druri.

Për sa i përket mënyrave kryesore të mbrojtjes, ato mund t´i gruponim si vijon:

Në ndërtimet më të hershme me ledhe ose me mure guri të vendit tonë (neolit-bronz), gurët janë të dimensioneve të vogla, ledhet nuk arrijnë një gjerësi më të madhe se 1,70 m, ndërsa muret me gurë e kalojnë këtë masë. Në vazhdim të periudhës së parë të hekurit, vihet re në përgjithësi një rritje e trashësisë së mureve dhe e vetë gurëve të përdorur për ndërtimin e faqeve të tyre. Kjo teknikë e re i jepte një qëndrueshmëri më të madhe mureve mbrojtëse. Përmasat mesatare të gurëve të përdorur për ndërtimin e faqeve të mureve gjatë periudhës së parë të hekurit janë rreth l m gjatësi dhe 50-60 cm lartësi, por në raste të veçanta gjatësia e tyre i kalon 2 m. Shumica e fortifikimeve ka një gjerësi muresh prej 3,00-3,50 m; mjaft prej tyre 2-3 m dhe në dy raste takojmë mure me gjerësi 1,40 m dhe 4 m. Në vartësi nga formacionet shkëmbore të shtresëzuara, lartësia e gurëve disa herë është mjaft e vogël (0,20 m). Gurët e faqeve krijojnë boshllëqe të konsiderueshme në bashkimin midis tyre dhe shpesh janë përdorur gurë më të vegjël për plotësimin e këtyre boshllëqeve. Zakonisht muret janë me faqe vertikale, por ka dhe raste si në Kalanë e Dedejanit, Vëntrokut, Kalivosë dhe Mbolanit, kur ato e kanë faqen e jashtme të pjerrët. Ky fakt nuk ka ndonjë rëndësi kronologjike, pasi këtë veçori e takojmë si në fortifikimet më të hershme të kësaj periudhe ashtu edhe tek më të vonat. Dallimin kryesor, për sa i përket teknikës së ndërtimit, e shohim ndërmjet mureve me gurë krejt të papunuar dhe atyre pak të punuar, të cilët krijojnë një puthitje më të mirë. Teknika e fundit tregon për një koncept të ri në ndërtimin e mureve si dhe për përsosjet e veglave të punës. Më e rëndësishmja është që këtë teknikë e takojmë në fortifikime, të cilat dhe nga elemente të tjera të ndërtimit datohen në një periudhë më të vonë, siç janë muret e hershme të Butrintit, kalaja e Kalivosë dhe e Mbolanit. Megjithatë teknika me gurë të papunuar zë një diapazon kohor mjaft më të gjerë nga kjo e fundit. Kjo vjen si pasojë e kushteve ekonomike të veçanta të vendbanimeve të ndryshme, të cilat bëjnë që këto dy teknika jo vetëm të bashkëjetojnë, por nganjëherë, teknika me gurë të papunuar të përdoret dhe në kohë më të vona, nga e para. Teknika e ndërtimit të fortifikimeve të Ilirisë Qendrore dhe Jugore, paraqet një sërë veçorishë nga ajo e Ilirisë së Jugut. Krahas ndërtimeve me mure guri, në këto zona takohen më shpesh fortifikimet me ledhe. Ledhet ndërtoheshin me dhe, zhavorr me dhe gurë të vegjël të ngjeshur mirë (Glasinac), ose me gurë të vegjël e të mëdhenj të hedhur mbi njëri-tjetrin pa ndonjë rregull dhe nganjëherë me gurë të përzier me pak dhe. Nganjëherë ledhet kishin një bazë mjaft të gjerë dhe mbi to mendohet të ketë pasur palisada. Një teknikë interesante paraqesin muret e disa fortifikimeve në Slloveni, ku ato me gjerësi rreth 5 m të ndërtuara me gurë të papunuar, përforcoheshin me trarë druri të vendosur vertikalisht në faqet e murit, të cilët lidheshin me sa duket me breza horizontale. Në fortifikimin e Stiçnas trarët vendoseshin në largësi të rregullta çdo 3,40 m.

Evolucionin e fortifikimeve prehistorike të vendit tonë mund ta shohim në tri drejtime kryesore: në teknikën e ndërtimit, formulimin planimetrik dhe konstruksionin e hyrjeve. Sidomos kur kemi të bëjmë me kombinimin e disave nga këto elemente që i përkasin një shkalle më të lartë zhvillimi, në mungesë të dhënash arkeologjike të sigurta, jemi të prirur të datojmë disa fortifikime si Butrinti, Kalivoja dhe Mbolani, në shekujt e fundit të periudhës së parë të hekurit (rreth viteve 700-500 p.e.r.).

Për sa i përket destinacionit, fortifikimet mund t´i ndajmë në vendbanime të fortifikuara, ku përfshihen shumica e fortifikimeve në trojet shqiptare, në vendstrehime, të cilat përdoren vetëm në raste rreziku dhe në ndërtime thjesht strategjikë, si muri i Zvezdës.

Po të përfshijmë në këtë klasifikim edhe fortifikimet e krahinave të tjera të Ilirisë, do të ndeshim fortifikime që shërbenin për vrojtim, madje ka mendime që një pjesë e tyre përdoreshin për mbylljen e bagëtisë në raste rreziku, si edhe për qëllime kulti (31) .