Letërsi - BERISHA, Rrustem - Këngë popullore të rilindjes kombëtare

Poezia popullore, krijimtari artistike dhe formë e të shprehurit të mendimeve, synimeve dhe përjetimeve të masave, paraqet vlera të rëndësishme të kulturës shpirtërore të popullit. Në këtë poezi rëndësi të posaçme kanë këngët që trajtojnë tematikën historiko-shoqërore. Ato paraqesin artistikisht ndërgjegjen e zgjuar të masave në periudha të caktuara dhe njëkohësisht sjellin njohuri për aftësinë krijuese të talentëve të popullit.

Kënga popullore frymëzohet nga realiteti dhe atë e transponon artistikisht, duke e vlerësuar në bazë të këndit të vështrimit të ngjarjeve dhe të situatave, i cili përcaktohet nga veçoritë etnopsikologjike të popullit dhe nga faktorët e tjerë të brendshëm e të jashtëm, që ndikojnë varësisht prej rrethanave historike shoqërore dhe kulturale politike. Edhe pse këto këngë quhen sipas traditës këngë historike, janë në radhë të parë formë e komunikimit artistik e mandej plotësim i dëshmive historike, sepse duke paraqitur botën e brendshme të njerëzve dhe duke e pasuruar botën në përgjithësi me detaje artistike, kënga ia kthen borxhin gurrës së frymëzimit-realitetit historik, sqaron të kaluarën me fjalën më masive e më të dëgjueshme — fjalën e artit.

Këngët popullore të periudhës së Rilindjes Kombëtare, të cilat kanë karakter luftarak dhe frymë liridashëse, shquhen për vlera të qëndrushme letrare artistike. Pos këngëve që i kushtohen periudhës së lavdishme të Skënderbeut, vend të posaçëm në poezinë tonë zënë ato që shtjellojnë tematikën e zgjimit kombëtar dhe të luftës së masave për çlirim nga sundimi i gjatë i Perandorisë Osmane. Duke filluar nga vitet `30 të shekullit XIX, kur zë fill lëvizja e Rilindjes sonë kombëtare, të cilës i prijnë luftat e popullit kundër reformave të Tanzimatit, në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe deri te shpallja e pavarësisë, këngët tona popullore u bënë dëshmi e sakrificave të mëdha të popullit dhe të heronjve të tij. Të krijuara nga përjetuesit dhe pjesëmarrësit e drejtpërdrejtë të ngjarjeve me qëllim që të përcjellin porosinë e tyre në shtrirje kohore dhe territoriale, këngët i vejnë në pah fitoret, humbjet; e shquajnë përkushtimin vetëmohues të individëve të dalë nga masat që u kalitën në luftën e vazhdueshme kundër sundimit të huaj. Gjatë gjysmës së dytë të shekullit të kaluar, sidomos në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, këngët vëjnë në pah unitetin e popullit tonë, meqë në rrethana të tilla bëhej më e qartë vetëdija kombëtare dhe qëllimi i luftës së tij. Poezia popullore me specifikën e saj të komunikimit artistik bëhet zë i ndërgjegjes së masave për ngjarjet shoqërore historike të Rilindjes. Me frymën revolucionare, me karakterin mobilizues, poezia popullore anticiponte sendërtimin e idealeve të Lëvizjes kombëtare dhe, krahas ideve iluministe të letërsisë së Rilindjes, i kontribuonte dukshëm zhvillimit të gjithmbarshëm të popullit tonë.

Me këtë përmbledhje synojmë t’i paraqesim vlerat ekzistuese të poezisë popullore të periudhës së Rilindjes sonë kombëtare, duke i përfshirë këngët që përjetësojnë artistikisht ngjarjet, veprimet heroike të individëve, të grupeve kryengritëse, deri te kryengritjet e përgjithëshme popullore, duke filluar nga dhjetëvjetëshi i tretë i shekullit të kaluar e deri te shpallja e pavarësisë më 1912. Ky parim kronologjik dhe tematik e përcjell zhvillimin dhe formimin e ndërgjegjes kombëtare të popullit tonë dhe i ndriçon më mirë risitë e vetë këngëve në aspektin stilistik dhe, në përgjithësi, në poetikën e tyre.

Duhet theksuar se gati gjysma e këngëve të këtij vëllimi botohet për herë të parë dhe janë këngë të panjohura deri më tash ose variante të vlefshme të tyre. Këto këngë i kanë mbledhur bashkëpunëtorët e Institutit Albanologjik të Prishtinës.

Duke filluar me këngën që shpreh revoltën dhe vendosmërinë e popullit shqiptar për luftë kundër pushtetit osman, radhiten këngët, të cilat paraqesin rezistencën kundër masave të rrepta të autoriteteve turke që me anë të ekspeditave ushtarake shuajnë me gjak një varg përpjekjesh e kryengritjesh për liri që nga masakra e Manastirit e 30 korrikut të vitit 1830 kur u vra me të pabesë paria shqiptare. Mirëpo, këngët flasin se entuziazmi dhe aspiratat e popullit për liri nuk u shuan, se Shkodra t’venë e bani, / I erdh hakut osmanllis’. Dhe kështu, këngë pas këngë, këndohen kryengritjet dhe luftërat kundër forcave osmane në të gjitha viset shqiptare në një periudhë të gjatë më se tetëdhjetë vjet.

Në pikëpamje motivike-tematike epika jonë u pasurua me këngë që paraqesin rezistencën e masave kundër detyrimeve shtete rore, taksave, mbledhjes së armëve, korrupcionit të nëpunësve të administratës turke etj. Poeti popullor i përcolli me syçeltësi kryengritjet e njëpasnjëshme në \iset veriore dhe jugore duke theksuar heroizmin e prijësve të tyre si: Zenel Gjonleka, Dasho Shkreli, Hamza Kazazi, Rrapo Hekali, Ali Binaku etj. Në këto këngë fillon të zgjerohet e të qartësohët qëllimi i luhës, e cila shënon dimensione kombëtare, duke i tejkaluar interesat individuale e fisnore: Gjoleka, Tafali di... / Lëftojnë me një Turqi, / Me një goxha Rumeli! / S’ë për mua dhe për ti, I Po për gjithë Shqipëri.

Vlera të rëndësishme artistike paraqesin këngët e nizamëve, në të cilat me zë elegjiak shprehet vuajtja psikolizike, dhembja për të afërmit, frika për mbylljen e shtëpive përgjithmonë dhe një varg problemesh të tjera që shkaktojnë në popull çrregullim të karakterit etnopsikologjik dhe ekonomik. Në njëfarë dore këto këngë shprehin rezistencën e popullit kundër Turqisë në përmasa kombetarw me qëllim që të evitohet mundësia që vendi të mbetet pa forcë ushtarake, kërkesë kjo, e cila përkonte me përpjekjet e vazhdueshme të lëvizjes sonë kombëtare për autonomi. Gati të gjitha këngët e theksojnë në mënyrë të veçantë etnosin kombëtar duke filluar me vargje karakteristike: Ju nizamt e shiptaris’, O nizamë të shqiptarisë.

Një numër këngësh nga periudha e sundimit osman i trajton çështjet sociale të fshatarësisë sonë siç janë: mbledhja e taksave (xhelepit), të dhjetave etj. Midis tyre dallohen ato që këndojnë luftën e Krujës kundër xhelepçinjve, luftën e popullsisë së Llapit kundër Arap Pashës dhe kundër Boshnjakut, atë të Hazir Goriqit kundër mbledhjes së mirisë dhe këngët e tjera që vejnë në pah trimërinë e individëve në luftë me autoritetet e pushtetit lokal rreth mospagimit të taksave të tregut etj.

Në këtë vëllim u radhiten, në bazë të kriterit tematik, këngët të cilat këndojnë rezistencat individuale dhe të grupeve që pas kundërshtimit t’u binden detyrimeve të pushtetit, braktisin familjet dhe dalin në mal për ta vazhduar luftën. Këta luftëtarë, që u quajtën kaçakë, janë kënduar si trima të shquar që nuk kanë dashur t’i dorëzojnë armët, kanë refuzuar të shkojnë nizamë, janë kacafytur me forcat e pushtetit për arsye etnopsikologjike. Në mesin e tyre dallohen trimat: Rexhë Mehmeti, Sylë Rezalla, Ymer Popoci, Noc Man Gega, Halil Hamza, Bec Sinani, Cen Maxhuni, Noc Kolë Prenga, Arif Pavata, Bilbilenjtë, Sinan Dragusha, Shaqir Grisha, Dan Retina, Salih Syla etj. Luftërat e tyre e kanë mbajtur të gjallë në vazhdimësi të pandërprerë frymën luftarake të popullit kundër armiqve dhe kanë qenë potencial j fuqishëm që herë pas herë është shkrirë në luftërat dhe kryengritjet e popullit tonë, sidomos në periudhat e mëvonshme gjatë kryengritjeve të përgjithshme të viteve 1878—1912.

Risi për folkloristikën tonë paraqesin këngët e muhaxherëve, të cilat u kushtohen shpërnguljeve me dhunë të shqiptarëve nga Serbia Juglindore që i bëri qeveria e Princ Millanit në kohën c luftës ruso-turke (1877—1878) dhe të Paqës së Shën Stefanit. Këngët paraqesin mundimet e mëdha psikofizike lë muhaxherëve gjatë shpërnguljes dhe pranimin e mirë e njerëzor nga popullsia kosovarë. Këto këngë shprehin ndjenjën elegjiakc të përcjellë në mënyrë të posaçme me nostalgji dhe vuajtje. Në këngët e muhaxherëve shfaqet vetëdija se populli është viktimë e politikës së padrejtë ndërkombëtare dhe të qarqeve reaksionare të Turqisë dhe të Serbisë. Megjithatë, në to nuk shfaqen ndjenjat e urrejtjes ndaj fqinjve, sepse bashkë me fatin tragjik, pos tjerash, manifestohet edhe ndjenja e fatalizmit letar.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit paraqet një ndër fazat më të rëndësishme të periudhës së Rilindjes Kombëtare për zhvillimin e epikës sonë popullore. Në një anë, ajo solli një sërë këngësh të reja që u kënduan ngjarjeve dhe njerëzve, kurse në anën tjetër, ato u pasuruan me një varg risish ideoestetike. Për ndryshim nga epika e periudhave të më parshme, këngët e kohës së Lidhjes së Prizrenit e shquajnë në mënyrë të posaçme pjesëmarrjen e masave kryengritës të të gjitha viseve shqiptare, duke i përfshirë të gjitha shtresat shoqërore, që ishin’ të vetëdijshme se luftojnë për mbrojtjen e interesave të popullit dhe të atdheut.

Aspekti etnopsikologjik kombëtar në këtë rast i jep përmbajtje të re epikës sonë, meqë reflekton vërtetësinë jetësore të kësaj periudhe, kur i madh e i vogël ishte ngritur në luftë për të fituar të drejtën për jetë të lirë dhe kushte të përshtatshme për zhvillimin kombëtar dhe individual të njeriut. Epika popullore e kohës së Lidhjes së Prizrenit trajton artistikisht figurat e trimave të dalë nga populli dhe ngrit lart heroizmin e atyre që shquhen për vetëmohim dhe vendosmëri në luftë kundër armiqve. Kështu, në këto këngë kemi një galeri personazhesh me cilësi karakterologjike individuale, por të shtrira në planin e gjerë kombëtar siç janë: Abdyl Frashëri, Ymer Prizreni, Mic Sokoli, Sefë Kosharja, Smajl Hyseni, Col Delia, Haxhi Zeka, Hysen Bajri, Sali Jaha, Islam Batusha, Jakup Feri, Rexhë Avdija etj. Pak më ndryshe këndohet Ali Pashë Gusia, herë si ndërmjetësues te sulltani në favor të popullit shqiptar, herë si ngadhnjyes në luftëra, ku shquhet heroizmi i tij, sidomos në Luftën e Nokshiqit kundër forcave ushtarake të Kral Nikollës që i komandonte Mark Milani. Në disa këngë shohim se figura e tij nuk është konsekuente në çështjen kombëtare, veçmas në rrethanat e reja pas thyerjes së forcave ushtarake e të Lidhjes së Prizrenit.

Në kuadër të këtyre ngjarjeve kënga popullore e shquan gjestin heroik të Ramadan Zaskocit, i cili vrau në Prizren telegrafistin e Mehmet Ali Pashë Maxharit gjatë misionit të tij famkeq për zbatimin e vendimeve të Traktatit të Berlinit. Krisma e kësaj pushke shënon fillimin e dramës së përgjakshme, e cila do të vazhdojë me sakrifica lë shumta deri te shpallja e pavarësisë.

Vrasja e mareshalil turk, Mehmet Ali Pashë Maxharit, e cila i bëri jehonë rezistencës së përgjithshme të shqiptarëve në qarqet ndërkombëtare, në epikën tonë u këndua me një cikël këngësh që karakterizohen për vlerën e veçantë ideoestetike. Këngët e shquajnë heroizmin e masave kryengritëse dhe të individëve si Ishim agë Batusha, Col Delia etj që kanë qëndrime të prera: — Me i pasë kraht me fluturue / Gjallë prej kulls s’ju lamë me shkue; / Gjallë prej kulls pashën s’e lamë, / S’e lamë pashën kurr për t’gjallë! — me të cilat gjyqi i masës e dënon "murtatin" dhe të gjithë mbrojtësit e tij.

Duke paraqitur heroizmin e "djemve të mimleqetit", bijve të atdheut, shprehje kjo, që përdoret në mënyrë të theksuar në këngët e kësaj kohe për ushtrinë të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, poeti popullor shquan figurën e femrës si pjcsëmarrëse në këto luftëra, bie fjala atë të nënës së Mic Sokolit dhe të motrës së Zhuj Selmanit.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit u thye ushtarakisht, por populli ynë filloi të njihet dhe të veprojë si komb duke shtuar rezistencën. Idetë e saj për autonomi dhe pavarësi frymëzuan veprimtarinë e mëtejshme patriotike të popullit. Fryma revolucionare e kësaj periudhe i përshkon këngët që paraqesin luftërat kundër Vesel Pashës, veprimtarinë e Haxhi Zekës me shokë gjatë organizimit të Lidhjes së Pejës dhe kryengritjet e pandërprera deri në shpalljen e pavarësisë.

Në këngët e kësaj kohe kanë zënë vend edhe idetë e Rilindjes Kombëtare që shënojnë aktivitetin për ngritjen arsimore dhe kulturale të populit tonë: Hapni shkollat shpejt tani, Naim Frashërin ju e dini, Donjë ta nxirrnje shqipen në shesh. Në këtë drejtim dallohet veprimtaria e çetave patriotike të udhëhequara nga Bajo e Çerçiz Topulli, Mihal Gramenoja, etj, e cila, sado që me mundësi të kufizuara, karakterizohet për synimet e gjithmbarshme kombëtare dhe u paraprin kryengritjeve të përgjithshme. Në krahinat e veriut, sidomos në Kosovë, janë krijuar shumë këngë që kanë si objekt të trajtimit artistik organizimin dhe luftërat, të cilat marrin hov sidomos në periudhën para dhe pas revolucionit xhonturk: Mledh shiptart e kuvendojnë, Në Manastir e pren Shemsin, A nis lufta në Junik, Tanë Mirdita a çue n’kamë, Ket hyrjet se bajmë kabull etj.

Në flakën e kryengritjeve të përgjithshme dhe luftërave të popullit tonë kundër ekspeditave të Shemsi Pashës, Bedri Pashës, e sidomos Shevqet Turgut Pashës, poezia jonë popullore e theksoi në mënyrë të veçantë heroizmin e luftëtarëve në Kaçanik, Carralevë, Boletin, në mbarë Kosovën, pastaj në Malësinë e Madhe, në Zadrime, Mirditë, Himarë dhe në viset e tjera, duke i përjetësuar me specifikën e vet poetike figurat e prijësve popullor siç janë: Idriz Seferi, Dedë Gjo Luli, Mehmet Shpendi, Isa Boletini, Bajram Curri, Hasan Prishtina dhe të qindra luftëtarëve të tjerë.

Në ciklin e fundit të këngëve të këtij vëllimi paraqitet kurorëzimi i luftërave shekullore të popullit shqiptar — shpallja e pavarësisë kombëtare në Vlorë më 28 nëntor 1912. Këto këngë shprehin dashurinë ndaj atdheut, entuziazmin e masave për fitoren dhe i shquajnë figurat e Ismail Qemalit dhe lë atdhetarëve të tjerë.

Këngët popullore të Rilindjes Kombëtare me mjetet specifike të poetikës së tyre, paraqesin kontinuitetin e natyrshëm të të gjitha përpjekjeve dhe të luftërave të popullit tonë për çlirimin kombëlar. Këto këngë përmbajnë në tërësi frymën liridashëse të popullit që zhvilloi gjithmonë luftëra me karakter mbrojtëse dhe çlirimtar. Prandaj, duke i ruajtur këto karakteristika, poezia jonë popullore nuk u rrembye asnjëherë nga ndjenjat romantike që i dëmtojnë interesat e popujve të tjerë.

Vëllimi Këngë popullore të Rilindjes Kombëtare botohet me rastin e kremtimit të 100-vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, prandaj jemi përpjekur që t’i zgjedhim këngët dhe variantet e tyre më të mira nga lënda folklorike e botuar dhe e pabotuar deri tash. Gjatë mbarështrimit të këngëve jemi kujdesur që ta ruajmë teksin autentik të burimit prej nga janë marrë. Janë bërë pak intervenime të natyrës drejtshkrimore. Me tri pika brenda kllapave (...) është shënuar heqja e ndonjë vargu të paqartë apo e ndonjë tjetri që e dëmtonte kuptimin dhe vlerën ideoestetike të tërësisë

Më lartë
webmaster@letersi.com